یاقوت سرخ زاگرس درمسیر تجاریشدن؛ گیلاس کرمانشاه در انتظار زنجیره ارزش
کرمانشاه- شهرستانهای صحنه و کنگاور قطب تولید گیلاس استان هستند که با توسعه ارقام خودگردهافشان و ایجاد صنایع تبدیلی، میتوانند به مزیت بزرگ صادراتی منطقه تبدیل شوند.
خبرگزاری مهر - گروه استانها-کوثر یاوری: استان کرمانشاه با برخورداری از اقلیمهای متنوع، دشتهای حاصلخیز و دامنههای کوهستانی مستعد در دل رشتهکوه زاگرس، پتانسیلهای بیبدیلی در حوزه باغداری و تولید میوههای هستهدار دارد.
اگرچه در نگاه اول و بر اساس آمارهای کلان کشوری، این استان در زمره نخستین تولیدکنندگان گیلاس در ایران قرار نمیگیرد، اما شرایط آبوهوایی خاص و میکروکلیمای برخی از مناطق آن بهویژه در شهرستانهای صحنه و کنگاور، بستری بسیار مطلوب و استثنایی را برای پرورش این میوه لوکس و بازارپسند فراهم آورده است.
باغهای سرسبز این مناطق سالهاست که با تکیه بر منابع آبی مناسب و خاک غنی، یاقوتهای سرخ و آبداری را روانه بازار میکنند که از نظر طعم، رنگ و ماندگاری، ویژگیهای منحصربهفردی دارند.
در حال حاضر، ارقام معروفی همچون تکدانه مشهد، حاج یوسفی و صورتی، استخوانبندی اصلی باغهای گیلاس استان را تشکیل میدهند؛ محصولاتی که علاوه بر تأمین بخش عمدهای از نیاز بازار داخلی استان، به دلیل کیفیت بالا خواهان بسیاری در سایر استانهای کشور داشته و بخشی از آن نیز هرساله به عنوان یک محصول لوکس به کشور همسایه، عراق، صادر میشود.
با این حال، رونق و پایداری این صنعت باغداری جذاب در کرمانشاه با چالشهای ساختاری و بیولوژیکی مهمی دستوپنجه نرم میکند.
گیلاس به عنوان یک میوه رومیزی حساس، فرآیند تولید پیچیدهای دارد و یکی از بزرگترین گرههای تکثیر و ارتقای عملکرد آن در استان، مسئله «خودعقیمی» بسیاری از ارقام سنتی موجود است.
این ویژگی بیولوژیک سبب شده که درختان برای باردهی مطلوب نیازمند ارقام گردهافشان جانبی باشند و در صورت عدم همپوشانی کامل زمان گلدهی یا بروز ناملایمات جوی، میزان تولید باغها به شدت افت کند.
از این رو، سازمان جهاد کشاورزی با درک این چالش بزرگ، راهبرد توسعه ارقام نوین و «خودگردهافشان» را در دستور کار خود قرار داده است تا با افزایش پایداری تولید، ضریب ریسک باغداران را کاهش دهد.
از سوی دیگر، تبدیل این ظرفیت بالقوه باغی به یک مزیت قطعی اقتصادی و منطقهای، مستلزم بهبود مدیریت درونباغی، اصلاح روشهای تغذیه و آبیاری و از همه مهمتر، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره ارزش است؛ جریانی تحولی که میتواند با حمایت از باغداران زحمتکش، گامی بلند در جهت اشتغالزایی پایدار و جهش صادرات غیرنفتی استان کرمانشاه بردارد.
در ادامه این گزارش، ابعاد فنی و راهبردی تولید این محصول در گفتوگو با مسئولان و پژوهشگران ارشد استان مورد بررسی قرار گرفته است.
توسعه ارقام خودگردهافشان؛ گامی برای عبور از سد خودعقیمی درختان
فرهاد شریفی، معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به توزیع جغرافیایی و سیمای عمومی باغهای گیلاس استان اظهار کرد: شهرستانهای صحنه و کنگاور به دلیل برخورداری از اقلیم معتدل کوهستانی و شرایط مناسب آبوخاکی، بیشترین سطح زیر کشت و تمرکز باغهای گیلاس را در استان کرمانشاه به خود اختصاص دادهاند.
در حال حاضر، مهمترین و اصلیترین ارقام تولیدی گیلاس در این مناطق شامل تکدانه مشهد، حاج یوسفی و صورتی است که در این میان، رقم تکدانه مشهد به عنوان رقم اصلی بازارپسند کشت میشود و دو رقم دیگر عمدتاً به عنوان پایه گردهافشان در مزارع عمل میکنند.
وی در ادامه به چالشهای بیولوژیک و برنامههای اصلاحی سازمان اشاره کرد و گفت: گیلاس اصولاً به عنوان یک میوه رومیزی و تازهخوری باارزش شناخته میشود که نسبت به فرآیند گردهافشانی حساسیت بسیار بالایی دارد.
متأسفانه بیشتر ارقام سنتی موجود در استان به دلیل پدیده خودعقیمی، از میزان تولید و بهرهوری بالایی در واحد سطح برخوردار نیستند؛ به همین دلیل، برنامه راهبردی سازمان جهاد کشاورزی بر توسعه و جایگزینی ارقام نوین و خودگردهافشان نظیر ارقام "استرلا" و "لاپینز" متمرکز شده است.
همچنین سرمازدگی بهاره در برخی سنوات خسارتهای سنگینی به بار میآورد که اصلاح سیستم تغذیه و روشهای آبیاری مناسب میتواند مقاومت درختان را افزایش داده و کیفیت و کمیت محصول را تضمین کند.
ما در این مسیر با تخصیص یارانه نهالهای اصلاحشده، اعطای تسهیلات بانکی و ارائه آموزشهای فنی مستمر از باغداران حمایت میکنیم و محصول صادراتی به عراق نیز مشمول مشوقهای قانونی صادراتی کشاورزی میگردد.
تغییرات اقلیمی و لزوم گذر به باغبانی هوشمند و متراکم
محمد گردکانه، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمانشاه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، به واکاوی اثرات اقلیم بر فیزیولوژی این گیاه پرداخت و اظهار کرد: بررسیهای علمی ما نشان میدهد که افزایش میانگین دما در اواخر زمستان و اوایل بهار، زمان گلدهی و رسیدن میوه گیلاس را در کرمانشاه نسبت به گذشته چند روز تا چند هفته جلوتر انداخته است.
این پدیده اگرچه در برخی سالها شانس عرضه زودهنگام و کسب قیمت نوبرانه را افزایش میدهد، اما متقابلاً ریسک برخورد با سرمازدگیهای ناگهانی بهاره را به شدت بالا برده و تنشهای گرمایی بعدی نیز بر اندازه و کیفیت میوه تأثیر منفی میگذارند.
راهکار پیشرو در دنیا برای مقابله با این بحرانها، گذر به سمت فناوریهایی مانند احداث باغهای متراکم با پایههای پاکوتاه، روشهای نوین هرس تربیت، سامانههای هوشمند آبیاری مبتنی بر حسگر رطوبتی، پوششهای ضدباران برای جلوگیری از ترکخوردگی میوه و پایش با پهپاد است که متأسفانه هنوز در باغهای کرمانشاه به طور فراگیر به کار گرفته نشدهاند.
وی با اشاره به تغییر الگوی طغیان آفات و ظهور نسل جدید باغداران به خبرنگار مهر توضیح داد: «در سالهای اخیر، آفات مکنده، مگس میوه و بیماری مخرب شانکر باکتریایی به دلیل تغییرات دمایی، زمان ظهور و دامنه فعالیت خود را گسترش دادهاند و پایش مستمر و مدیریت تلفیقی آفات (IPM) را ضروری ساختهاند.
خوشبختانه در سالهای اخیر شاهد ورود امیدبخش باغداران جوان و دانشآموخته به این حوزه هستیم که استقبال بالایی از تکنولوژی و بازاریابی دیجیتال دارند.
مرکز تحقیقات نیز برای تحول این بخش، برنامههای وسیعی در دست اقدام دارد که معرفی ارقام و پایههای جدید سازگار با کمآبی و تنشهای محیطی، و همچنین بهبود زنجیره پس از برداشت از طریق روشهای پیشسرد کردن سریع، بستهبندیهای اتمسفر کنترلشده و اصلاح شرایط حملونقل سردخانهای جهت افزایش ماندگاری محصول در مسیر بازار، از مهمترین آنهاست.
صنایع تبدیلی؛ حلقه مفقوده زنجیره ارزش طلای سرخ
گردکانه در بخش پایانی گفتوگوی خود، به پتانسیلهای صنعتی مغفول اشاره کرد و گفت: استان کرمانشاه از نظر حجم و کیفیت بالای گیلاس تولیدی، ظرفیت بسیار مناسبی برای راهاندازی صنایع فرآوری جانبی نظیر تولید آبمیوه، کنسانتره، مربا، کمپوت و خشکبار صادراتی دارد؛ در حال حاضر نبود این صنایع سبب شده تا بخش عظیمی از محصول تنها به صورت تازهخوری عرضه شود که این امر در زمان اوج برداشت، منجر به افت شدید قیمت، اشباع بازار و افزایش ضایعات و دورریز محصول میگردد.
مهمترین حلقه مفقوده برای تبدیل گیلاس کرمانشاه به یک مزیت اقتصادی منطقهای، تکمیل زنجیره ارزش از باغ تا بازار از طریق ایجاد زیرساختهای منسجم بستهبندی، برندسازی، توسعه سردخانهها و تشکیل تشکلهای تخصصی صادراتی است.
برآیند یافتههای پژوهشی و مواضع اجرایی نشان میدهد که گیلاس دامنههای زاگرس در صورت عبور از مدیریت سنتی، توانمندی بالایی برای تبدیل شدن به یک اهرم اقتصادی ارزآور در غرب کشور دارد.
هرچند ورود نسل جدید کشاورزان تحصیلکرده و معرفی ارقام مقاوم خودگردهافشان توسط مرکز تحقیقات، نویدبخش افقی روشن و تحولآفرین برای باغبانی استان است، اما تحقق این پتانسیل و جلوگیری از هدررفت دسترنج باغداران، مستلزم یک مطالبه صریح و برنامهریزیشده از مسئولان است؛ امروزه توسعه این بخش در گرو سرمایهگذاری ویژه دولتی و خصوصی برای ایجاد صنایع تبدیلی و فرآوری مدرن، احداث سردخانههای پیشسردکن در قطبهای تولیدی صحنه و کنگاور، و تسهیل قوانین صادراتی برای شرکتهای بستهبندی است تا با جلوگیری از خامفروشی و کاهش ضایعات، ارزش افزوده واقعی این یاقوتهای سرخ مستقیماً به اقتصاد روستایی استان تزریق شود.
