از بارداری تا کودکی؛ سلامت دندان از کجا آغاز می‌شود؟

خبرگزاری مهر - گروه سلامت: مراقبت از دندان‌ها باید از دوران بارداری آغاز شود.
سلامت دهان مادر نقش مهمی در رشد و تکامل جنین ایفا می‌کند و عفونت‌های لثه در دوران بارداری می‌توانند خطر زایمان زودرس و وزن کم نوزاد را افزایش دهند؛ همچنین مراقبت مناسب از دندان‌های شیری کودکان، از زمان رویش نخستین دندان، نقش کلیدی در سلامت عمومی، تغذیه مناسب و تکامل گفتار دارد.
آموزش والدین، معاینات منظم دندان‌پزشکی و رعایت بهداشت دهان از دوران نوزادی، گامی مؤثر در پیشگیری از پوسیدگی زودرس دندان است.
در همین راستا خبرنگار مهر با منصوره میرزایی رئیس انجمن متخصصین دندانپزشکی ترمیمی ایران گفتگویی داشته است.
عوامل ژنتیکی و محیطی بر سلامت دندان کودکان چه تأثیری می‌گذارد؟
میرزایی: مشکلات دندان کودکان می‌تواند ریشه ژنتیکی داشته باشد.
ساختار آناتومیک دندان‌ها و تماس بین دندان‌ها، میزان کلسیم و املاح موجود در آن‌ها، همچنین وضعیت قرارگیری دندان‌ها از جمله عوامل مهم در سلامت دهان و دندان کودکان است.
کودکان ممکن است دندان‌های شیری کم‌جا یا با فاصله زیاد داشته باشند که این موضوع تأثیر مستقیمی بر سلامت و رشد دندان‌های دائمی آن‌ها خواهد گذاشت و در نهایت ممکن است نیاز به ارتودنسی پیدا کنند.
ارتودنسی نیز خود می‌تواند مشکلاتی به همراه داشته باشد؛ از جمله درد و محدودیت در رعایت بهداشت دهان.
عدم مراقبت مناسب از دندان‌ها در دوران ارتودنسی، مشکلات بهداشتی دهان را تشدید می‌کند و احتمال بروز پوسیدگی افزایش می‌یابد؛ بنابراین رعایت نکات بهداشتی دهان و دندان نقش بسیار مهمی در پیشگیری از این مشکلات دارد.
یکی از عوامل مؤثر در سلامت دندان‌ها، میزان فلوراید در دهان است.
فلوراید تراپی منظم و چکاپ دوره‌ای دندان‌ها، به ویژه در کودکان، از اهمیت بالایی برخوردار است.
همچنین مشکلات سیستمیک و تغذیه نامناسب می‌تواند سلامت دندان‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
بیماری‌های خاص و نقص‌های سیستم ایمنی هم در بروز پوسیدگی دندان نقش دارند، چه در کودکان و چه در بزرگسالان.
مصرف قطره‌های آهن در کودکان یکی از عواملی است که ممکن است باعث تغییر رنگ و زبر شدن سطح دندان‌ها شود.
متأسفانه بسیاری از والدین بدون اطلاع کافی، قطره آهن را مستقیم روی دندان کودک می‌ریزند که این موضوع ظاهر دندان‌ها را نازیبا می‌کند.
زبری سطح دندان به دلیل تماس با قطره آهن باعث می‌شود مواد غذایی به راحتی روی دندان باقی بماند و ریسک پوسیدگی افزایش یابد.
توصیه مهم به والدین این است که هنگام مصرف قطره یا قرص آهن، حتماً آن را با مقدار کافی آب رقیق کنند یا از نی برای نوشیدن استفاده کنند تا تماس مستقیم آهن با سطح دندان‌ها کاهش یابد.
همچنین بعد از مصرف قطره آهن بهتر است دهان کودک با آب شست‌وشو داده شود تا خطر آسیب به مینای دندان کاهش یابد.
به طور کلی، آموزش والدین درباره نحوه صحیح مصرف قطره آهن و اهمیت رعایت بهداشت دهان در کودکان می‌تواند از بروز مشکلات دندانی جلوگیری کند و سلامت دهان را تضمین نماید.
مراقبت‌های پیشگیرانه و پیگیری منظم وضعیت دندان‌ها در کودکان، به ویژه در شرایطی که مشکلات ژنتیکی یا سیستمیک وجود دارد، بسیار ضروری است.
چرا کودکان از دندانپزشکی می‌ترسند؟
میرزایی: متأسفانه عوامل روانی و رفتاری در خانواده نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری ترس کودکان از دندانپزشکی دارد.
وقتی والدین، به ویژه مادر و پدر، یا حتی خواهر و برادر بزرگ‌تر و اقوام نزدیک از دندانپزشکی می‌ترسند، این ترس به‌صورت ناخودآگاه به کودک منتقل می‌شود.
به عنوان مثال، عباراتی مانند «اگر شیطونی کنی دندانت را می‌کشند» باعث ایجاد وحشت و اضطراب در کودک می‌شود که این نگرش نادرست باید اصلاح شود.
یکی از راهکارهای مؤثر برای پیشگیری از این ترس، آشنایی تدریجی کودک با محیط دندانپزشکی از سنین پایین است.
والدین باید کودکان را با محیط مطب دندانپزشکی آشنا کنند، آنها را برای چکاپ‌های دوره‌ای ببرند و به کودک کمک کنند که این فضا را به عنوان جایی امن و بدون تهدید بپذیرد.
این آمادگی روانی، نقش مهمی در کاهش ترس و اضطراب کودک ایفا می‌کند.
دندانپزشکان نیز با توضیح مناسب به کودک، می‌توانند ترس از درمان را کاهش دهند.
به عنوان مثال، تزریق بی‌حسی در کودکان به اندازه یک ویشگون ساده درد دارد و این موضوع باید به کودک گفته شود تا از نگرانی و ترس او کاسته شود.
استفاده از بی‌حسی‌های ساده و مؤثر باعث همکاری بهتر کودک در طول درمان می‌شود و از استرس‌های اضافی جلوگیری می‌کند.
ترس از سوزن و آمپول و دندانپزشکی باعث می‌شود کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان از مراجعه به دندانپزشک اجتناب کنند.
این رفتار منجر به افزایش هزینه‌های درمان و طولانی‌تر شدن مشکلات دندانی می‌شود.
بسیاری از بیماران به دلیل ترس شدید، درمان‌های خود را به تعویق می‌اندازند تا جایی که مجبور می‌شوند تحت بیهوشی عمومی درمان شوند.
بیهوشی نیز خود عوارض خاصی دارد و خطراتی به همراه دارد که می‌توان با پیشگیری به موقع از آن جلوگیری کرد.
همچنین آموزش والدین و کودکان در زمینه اهمیت مراقبت‌های پیشگیرانه، آشنایی با محیط دندانپزشکی و رفع ترس‌های نادرست، بهترین راهکار برای حفظ سلامت دندان کودکان و کاهش اضطراب درمان‌های دندانپزشکی است.
تشخیص زودهنگام مشکلات دندان برای ارتودنسی چقدر تأثیر دارد؟
میرزایی: نقش والدین و بزرگ‌ترهای خانواده در آماده‌سازی کودکان برای درمان‌های دندانپزشکی بسیار حیاتی است.
وقتی از همان ابتدا کودک به طور منظم برای معاینات دندانپزشکی برده شود، احتمال بروز مشکلات دندانی در سنین بالاتر کاهش می‌یابد.
یکی از مهم‌ترین نکات در مراقبت دندان کودکان، تشخیص به موقع نیاز به ارتودنسی است.
سن مناسب برای آغاز درمان ارتودنسی معمولاً زمانی است که دندان‌های شیری درآمده‌اند و می‌توان با یک معاینه ساده، استعداد کودک را برای نیاز به درمان‌های ارتودنسی بعدی تشخیص داد.
دندانپزشک با بررسی فضای موجود در دهان و وضعیت دندان‌های شیری، می‌تواند بفهمد که آیا در آینده کودک به ارتودنسی نیاز خواهد داشت یا خیر.
در مواردی که فضای دهان کودک کم باشد و دندان‌های دائمی به درستی رشد نکنند، باید سریع‌تر اقدام شود.
به محض درآمدن دندان‌های دائمی، اگر فضای کافی برای رشد آن‌ها وجود نداشته باشد، کودک باید به متخصص ارتودنسی ارجاع داده شود.
این اقدام پیشگیرانه از بروز مشکلات جدی‌تر جلوگیری می‌کند.
عوامل ژنتیکی نیز نقش مهمی دارند، مثلاً ممکن است فک کوچکی از مادر به کودک منتقل شود و در عین حال دندان‌های بزرگ‌تری از پدر به ارث برده شود.
این عدم تناسب بین اندازه فک و دندان‌ها باعث کمبود فضا و نیاز به درمان ارتودنسی می‌شود.
برعکس، اگر فک بزرگ‌تر باشد ولی دندان‌ها کوچک، فضای اضافه ایجاد می‌شود که ممکن است باعث مشکلاتی مثل نیش کشیدن دندان‌ها یا جا برای دندان عقل نشود.
عدم تناسب اندازه فک و دندان‌ها همچنین می‌تواند منجر به نهفتگی دندان عقل شود یا جلوی بیرون آمدن صحیح دندان‌هایی مانند نیش را بگیرد، به ویژه در سنین حدود ۱۲ سالگی؛ بنابراین مراجعه به موقع برای چکاپ‌های منظم و معاینات تخصصی ارتودنسی، به ویژه در دوران کودکی، نقش مهمی در حفظ سلامت دهان و دندان و پیشگیری از مشکلات پیچیده‌تر ایفا می‌کند.
بارداری در سلامت دندان بانوان چه تأثیری دارد؟
میرزایی: از نظر علمی، بانوان باردار باید بهداشت دهان و دندان خود را به مراتب بیشتر از دوران غیر بارداری رعایت کنند.
دلیل اصلی این موضوع، نیاز جنین به املاحی مانند کلسیم و فسفر برای رشد و استخوان‌سازی است.
در دوران بارداری، بدن مادر برای تأمین این نیاز، ممکن است کلسیم مورد نیاز را از استخوان‌ها و حتی دندان‌های خود برداشت کند.
این فرآیند می‌تواند باعث ضعف و مشکلات دندانی در مادر شود.
مادر باید در دوران بارداری مراقبت‌های بهداشتی دهان را جدی بگیرد و تغذیه مناسبی داشته باشد، به ویژه مصرف کافی کلسیم و مواد معدنی مورد نیاز، این مشکلات تا حد زیادی کاهش می‌یابد.
برخی معتقدند که با هر بارداری، دو یا سه دندان مادر خراب می‌شود؛ اما واقعیت این است که علت اصلی این مسئله فقط بارداری نیست، بلکه کمبود دریافت مواد مغذی و رعایت نکردن بهداشت دهان می‌تواند باعث تشدید این وضعیت شود.
اگر مادر بتواند از طریق تغذیه مناسب، نیازهای کلسیم بدن خود و جنین را تأمین کند، خطر برداشت کلسیم از استخوان‌ها و دندان‌ها کاهش یافته و سلامت دندان‌های مادر حفظ می‌شود.
بنابراین، اهمیت رعایت بهداشت دهان و تغذیه متعادل و غنی در دوران بارداری، نمی‌تواند نادیده گرفته شود.
دندان نیش در کودکان چقدر اهمیت دارد؟
میرزایی: یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین دندان‌ها در دهان، دندان نیش است.
این دندان نقش کلیدی در زیبایی لبخند، عملکرد صحیح فک و همچنین حفظ تناسب در قوس دندانی دارد.
در صورتی که دندان نیش به‌موقع رشد نکند یا در فک نهفته باقی بماند، می‌تواند مشکلات زیادی ایجاد کند.
اگر فضای کافی برای رشد دندان نیش یا دندان‌های پرمولر (آسیای کوچک) وجود نداشته باشد، سایر دندان‌ها ممکن است جای آن را پر کنند و موجب نهفتگی یا جابه‌جایی دندان شوند.
به همین دلیل، اهمیت دارد که از همان دوران کودکی و به‌ویژه هم‌زمان با رویش دندان‌های شیری، کودک توسط دندانپزشک عمومی معاینه شود.
در صورت مشاهده هرگونه علامتی از کمبود فضا یا ناهنجاری، دندانپزشک باید کودک را به متخصص ارتودنسی ارجاع دهد.
تشخیص زودهنگام این مسائل به دلیل رشد فعال فک در سنین پایین، امکان درمان ساده‌تری را فراهم می‌کند و در بسیاری از موارد نیاز به جراحی را از بین می‌برد.
برای مثال، اگر مشخص شود که دندانی در آینده دچار کمبود فضا خواهد شد، دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی می‌تواند دستور کشیدن به‌موقع یک دندان دیگر را صادر کند تا فضای لازم برای رویش صحیح دندان جدید ایجاد شود.
این اقدام پیشگیرانه از به‌هم‌ریختگی و شلوغی دندان‌ها جلوگیری کرده و درمان ارتودنسی را در آینده بسیار ساده‌تر می‌کند.
در سنین پایین، حتی مشکلات فکی نیز با روش‌های غیرتهاجمی و ساده‌تر قابل درمان هستند.
اما اگر این مشکلات تا بعد از بلوغ و پایان رشد فک به تأخیر بیفتد، در بسیاری از موارد تنها راه درمان، جراحی فک و صورت خواهد بود.
این نوع جراحی‌ها نیازمند مداخله جراح فک، کشیدن چندین دندان، و طی کردن دوران نقاهت طولانی است و هزینه و پیچیدگی درمان را به‌مراتب افزایش می‌دهد.
به همین دلیل کودکان به صورت دوره‌ای توسط دندانپزشک معاینه شوند و در صورت نیاز، مشاوره با متخصص ارتودنسی نیز انجام گیرد.
طبق تجربه بالینی، بیش از ۹۰ تا ۹۵ درصد مشکلات ارتودنسی که در بزرگسالی نیاز به جراحی پیدا می‌کنند، اگر در سنین پایین تشخیص داده شوند، بدون جراحی و با روش‌های ساده قابل درمان هستند.