تاریخ بشر، حاصل تعامل و کشمکش میان همکاری و خشونت است

به گزارش خبرنگار مهر، کتاب «جنگ و خشونت در جوامع پیش از تاریخ» نوشته حامد وحدتی‌نسب و امیرسامان شیخ‌الاسلامی به چاپ چهارم رسید.
کتاب «جنگ و خشونت در جوامع پیش‌ازتاریخ» اثری در حوزه انسان‌شناسی زیستی و باستان‌شناسی پیشاتاریخ است که به بررسی ریشه‌ها و ماهیت خشونت در تاریخ اولیه انسان می‌پردازد.
نویسندگان کتاب تلاش می‌کنند با تکیه بر شواهد علمی و باستان‌شناختی، به این پرسش پاسخ دهد که آیا خشونت و جنگ بخشی ذاتی از طبیعت انسان هستند یا در نتیجه شرایط اجتماعی و تاریخی پدید آمده‌اند.
کتاب از رهگذر مطالعه بقایای انسانی، آثار جراحت بر استخوان‌ها، گورهای جمعی و شواهد مربوط به درگیری‌های کهن، تصویری واقع‌گرایانه از زندگی انسان‌های نخستین ارائه می‌دهد.
«جنگ و خشونت در جوامع پیش از تاریخ» در شش فصل، به بررسی مفهوم خشونت، ریشه‌های جنگ و نمودهای آن در جوامع پیشاتاریخی می‌پردازد.
نویسندگان در فصل نخست، مفهوم خشونت و نشانه‌های آغازین جنگ را بررسی کرده و عوامل تسریع‌کننده جنگ را از منظرهای گوناگون تحلیل می‌کنند؛ از جمله دلایل داروینی، تبیین‌های روانی و اجتماعی، عوامل جمعیت‌شناختی، زیست‌محیطی، سیاسی و اجتماعی و نیز سایر عوامل پیچیده مرتبط با جنگ.
تفاوت «جنگ» با «درگیری»
یکی از محورهای اصلی کتاب، تفکیک میان «خشونت فردی» و «جنگ سازمان‌یافته» است.
وحدتی‌نسب توضیح می‌دهد که وجود درگیری یا قتل در جوامع ابتدایی الزاماً به معنای وجود جنگ به مفهوم امروزی آن نیست.
به باور او، بسیاری از خشونت‌های اولیه محدود، مقطعی و شخصی بوده‌اند و جنگ‌های گسترده و سازمان‌یافته بیشتر در دوره‌هایی شکل گرفته‌اند که جوامع انسانی پیچیده‌تر شده‌اند.
نویسنده برای اثبات این موضوع به داده‌های باستان‌شناختی و مطالعات انسان‌شناسی تطبیقی استناد می‌کند.
در فصل دوم، نظریه‌های پیرامون جنگ و خشونت مورد بررسی قرار گرفته و در فصل سوم، مدارک فیزیکی مرتبط با جنگ‌ها مطالعه شده است.
در این بخش، موضوعاتی همچون جنگ‌افزارها و سلاح‌ها، چاقو، کمان و سرپیکان، تبرهای دستی، کلاه‌خود، زره، استحکامات دفاعی، آسیب‌ها و جراحات استخوانی، گورهای دسته‌جمعی، رژیم غذایی و بیماری‌ها بررسی می‌شود.
همچنین، نویسندگان به این پرسش پرداخته‌اند که آیا جنگ امری غریزی است و آیا خشونت در جوامع پیشامدرن و دوران پارینه‌سنگی وجود داشته است یا خیر.
موضوع قربانی‌کردن و امکان خوانش خشونت در دوران پیش از تاریخ نیز در همین فصل مطرح شده است.
خشونت، سرنوشت اجتناب‌ناپذیر بشر نیست
فصل چهارم به خشونت و تعرض در میان نخستی‌ها و گونه‌های شبیه انسان اختصاص دارد.
در این فصل، مفهوم پرخاشگری و عوامل ایجادکننده آن، روابط درون‌گروهی، تعاملات میان نرها، تعاملات ماده‌ها با یکدیگر، روابط نرها و ماده‌ها، کنش‌های متقابل با کودکان و نیز روابط بین‌گروهی بررسی شده است.
کتاب همچنین نقش تکامل زیستی را در رفتار خشونت‌آمیز انسان بررسی می‌کند.
نویسندگان با مقایسه انسان با دیگر نخستی‌ها، به‌ویژه شامپانزه‌ها و بونوبوها، نشان می‌دهد که انسان هم ظرفیت خشونت و هم توانایی همکاری و همدلی را در خود دارد.
از این منظر، خشونت تنها یکی از قابلیت‌های رفتاری انسان است و نمی‌توان آن را سرنوشت اجتناب‌ناپذیر بشر دانست.
نگارندگان تأکید می‌کند که همکاری، تقسیم منابع، مراقبت از اعضای ضعیف گروه و همبستگی اجتماعی نیز نقشی اساسی در بقای انسان داشته‌اند.
در ادامه، کتاب به خشونت در جوامع شکارگر ـ گردآورنده، نئاندرتال‌ها، هم‌نوع‌خواری و جلوه‌های خشونت در جوامع انسان هوشمند می‌پردازد.
از دیگر مباحث این بخش می‌توان به شواهد خشونت در هنر دوران شکارورزی، شکنجه در ده‌هزار سال پیش، تحول جنگ‌افزارها از نیزه پرتابی تا تیر و کمان، نخستین کمان‌ها، خشونت در سودان، درگیری‌ها و نزاع‌های انسانی، خشونت در جوامع یکجانشین و شیوه‌های شکنجه و مثله‌کردن دشمن اشاره کرد.
جنگ، نتیجه تحولات اجتماعی و اقتصادی دوران کشاورزی
فصل ششم، که فصل پایانی کتاب است، با عنوان «کشاورزی؛ تجلی آسایش یا آغاز خشونت» به بررسی تحولات دوران نوسنگی می‌پردازد.
در این فصل، موضوعاتی چون تسلط و فتح در اروپا، صلح‌آمیز یا خشونت‌بار بودن گسترش کشاورزی، قتل‌عام‌های دوران نوسنگی، آشوب‌های اجتماعی، هنر نوسنگی به‌عنوان رسانه خشونت، صحنه‌های نبرد در سیلوان اسپانیا، جراحات، اعدام و مجازات مرگ، دلایل ستیزها و تقابل شکارچیان و کشاورزان بررسی شده است.
نویسندگان توضیح می‌دهند که با شکل‌گیری مالکیت، انباشت منابع، افزایش جمعیت و تعیین مرزهای جغرافیایی، زمینه برای رقابت و درگیری‌های سازمان‌یافته فراهم شد.
در جوامع شکارچی ـ گردآورنده، امکان جابه‌جایی و اشتراک منابع بیشتر بود، اما در جوامع کشاورزی، دفاع از زمین و منابع به عاملی برای شکل‌گیری جنگ تبدیل شد.
به این ترتیب، کتاب جنگ را بیش از آنکه غریزه‌ای تغییرناپذیر بداند، نتیجه تحولات اجتماعی و اقتصادی معرفی می‌کند.
در پایان کتاب نیز منابع و مآخذ مورد استفاده نویسندگان ارائه شده است.
در مجموع، «جنگ و خشونت در جوامع پیش‌ازتاریخ» نگاهی علمی و تحلیلی به تاریخ خشونت انسانی ارائه می‌دهد و از ساده‌سازی درباره ذات انسان پرهیز می‌کند.
پیام اصلی کتاب این است که انسان موجودی است با ظرفیت‌های متضاد؛ هم توان خشونت دارد و هم قابلیت همکاری و همدلی.
از دیدگاه مؤلف، مسیر تاریخ بشر حاصل تعامل و کشمکش میان این دو جنبه رفتاری بوده است.
چاپ چهارم کتاب «جنگ و خشونت در جوامع پیش از تاریخ» نوشته حامد وحدتی‌نسب و امیرسامان شیخ‌الاسلامی در ۱۶۷ صفحه توسط انتشارات ندای تاریخ منتشر شده است.