«هزارمسجد»؛ نگین ناشناخته خراسان رضوی میان تاریخ، طبیعت و اسطوره

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- مرجانه حسین زاده: «رشته‌کوه‌ هزارمسجد» در طبقه‌بندی کوهای ایران در ردیف کوه‌های شمالی کشور قرارمی‌گیرد که بخشی از چین خوردگی بزرگ آلپ وهیمالیا هستند و به صورت رشته طویلی از آذربایجان غربی شروع شده و رو به سوی مشرق از کرانه های جنوبی دریای مازندارن میگذرد و در شمال خراسان به کوه‌های شرق ایران می‌پیوندد.
این کوه‌ها در آذربایجان شرقی با رشته های سبلان، جلفا، سهند، بزقوش و کوهستان ارسباران آغاز و در کرانه های جنوبی دریای خزر رشته عظیم البرز را تشکیل می‌دهند و سرانجام در جنوب شرقی دریای خزر به دامنه های غربی رشته کوه های خراسان شمالی رضوی یعنی رشته‌کوه هزار مسجد منتهی می‌گردند.
این رشته کوه با قله‌های سر به فلک کشیده، دره‌های عمیق و چشم‌اندازهای خیره‌کننده، نامی آشنا برای عاشقان طبیعت و کوهنوردان است که نه تنها از نظر جغرافیایی اهمیت ویژه‌ای دارد، بلکه گنجینه‌ای از تاریخ، فرهنگ و میراث طبیعی را در خود جای داده است.
پارک وحش تندوره
حمید جلایر، پیشکسوت کوهنوری استان خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر، درمورد وجه تسمیه نام هزارمسجد اظهار کرد: در این باره مطالب تاریخی و باورهای مردمی زیادی گفته و نوشته شده است .درعهد باستان به هزارمسجد «سپنته دانا اوشائی» یا «سپنتا گوناگیری» می‌گفتند این واژه را ترکیبی ازسه کلمه می‌دانند که مفهوم آن «کوه سپیدگون» است، فردوسی شاعر حماسی ایران به هنگام رویدادهای تاریخی وحماسی از آن با عنوان «سپید کوه» نام برده است.
پیشکسوت کوهنوری استان خراسان رضوی افزود: طول رشته کوه هزارمسجد طول ۴۹۸ کیلومتر و وسعت آن ۲۵۳۱۱ متر است.
درسال ۱۲۴۸ بخشی از این رشته کوه به عنوان منطقه حفاظت شده قرق شد و درسال ۱۲۴۳به پارک وحش تندوره، در سال ۱۲۵۲ به پارک ملی و سپش در سال ۱۲۸۱ به دو بخش پارک ملی و منطقه حفاظت شده تندوره تبدیل شد.پارک ملی تندوره در ۲۱ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان درگز و دامنه شمال غربی رشته کوه هزارمسجد به مساحت ۲۵۵۴۱ هکتار است.
وی در تشریحِ پوشش گیاهی این منطقه گفت: پوشش گیاهی شاخص پارک تندوره شامل درخت اُرس، گوَن، زرشک، کرکو، باریچه، آلبالوی وحشی، شیرخشت، سریش وآویشن است.
منطقه حفاظت شده جنگلی اُرس سیستان
جلایر با اشاره به «منطقه حفاظت شده جنگلی اُرس سیستان» در هزارمسجد، گفت: قسمت اعظم منطقه تحت عنوان هزارمسجد از سال ۱۲۸۸ به عنوان منطقه شکار ممنوع تحت کنترل و نظارت بود و در سال ۱۲۸۳ به عنوان جنگل اُرس سیستان تبدیل به منطقه حفاظت شده قرار گرفت.
این منطقه از پوشش و تنوع بسیار زیاد گیاهی و ویژه گی‌های خاص طبیعی ازجمله توده‌های انبوه درختان اُرس که سرتاسر منطقه پراکنده اند، برخوردار است.
منطقه حافظت شده جنگل خواجه
این مربی کوهنوردی در مورد منطقه حافظت شده جنگل خواجه، گفت: در سال ۱۲۸۵ در این منطقه به مدت ۵ سال شکار ممنوع اعلام شد و به علت وجود جنگل‌های پسته وحشی در سال ۱۲۳۱ تبدیل به منطقه حفاظت شده جنگلی شد، این منطقه با وسعت ۲۱۲۹۹ هکتار در جنوب شرقی شهرستان کلات واقع است.
وضعیت توپوگرافی آن کوهستانی و تپه ماهور است و درختان پراکنده پسته وحشی ازجمله شاخص‌های منحصر به‌فرد جنگل خواجه است که ارزش زیادی به آن می‌دهد.
منطقه حفاظت شده دربادام
وی افزود: منطقه حفاظت شده دربادام هم در دو نوبت یکبار در سال ۱۲۵۸و بار دیگر در سال ۱۲۸۲ منطقه شکار ممنوع اعلام شد که زیستگاه‌های بسیار ارزشمندی نظیرِ آسلمه، آق کمر و قاطرریش از بهترین‌ جاذبه‌های گردشگری است.
جلایر با اشاره به ویژگی‌های درخت اُرس، گفت: از مهمترین ویژ گی‌های این درخت که در هزارمسجد به کررات دیده می شود، استحکام این درخت است، همچنین استفاده از این درخت در صنعت هم از ویژگی‌های این درخت است، در صنعت از وجود اسیدهای چرب و آمینواسید موجود دراندام‌های اُرس استفاده می شود، جوشانده میوه درخت اُورس در استفاده موضعی دارویی از جمله رماتیسم، نقرس، دردکمر و به طور کلی برای بیماری‌های دوره نقاهت مفید است.
از شیره درخت اُرس نیز برای شکستگی و دررفتگی‌ها استفاده می‌شود .
هزارمسجد؛ رویش‌گاهِ قره‌قات
این مربی کوهنوردی در مورد درخت قره‌قات گفت: قره‌قات در واقع درختچه ای‌است که رویش‌گاهِ آن در کوه‌های هزارمسجد است، این گونه جزء گونه‌های منحصربه‌فرد و بومی هزارمسجد است که برای برخی امراض مفید است و تاکنون وجودش درهیچ‌کجای کشور گزارش نشده است.
کوهستان شگفت‌انگیز و هزارماجرای هزارمسجد
قربان محمد زاهدی، نویسنده و پژوهشگر خراسانی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: کوهستان شگفت‌انگیز و هزارماجرای هزارمسجد یک منطقه جغرافیایی نیست، بلکه یک هویتِ پویا، زنده و ریشه‌دار است که با پیشینه تاریخ و فرهنگ، محل تلاقی اقوام، زبان ها و سبک های مختلف زندگی در طول قرون و هزاره ها بوده است.
مردم این خطه در طول تاریخ به دلیل شرایط خاص اقلیمی کوهستانی و مرزی بودن از روحیه ای مقاوم، صبور و سخت‌کوشی بی‌نظیری برخوردارند و در عین حال، مهمان‌نوازی را سرلوحه کارشان دارند، زندگی در کوهستان از آن‌ها مردمی ساخته که در دشواری‌ها سر خم نمی‌کنند و صفا، صمیمیت و یک رنگی را از یاد نبرده‌اند.
نویسنده و پژوهشگر خراسانی با بیان اینکه در هزارمسجد سنت و مدرنیته در حال گفتگو هستند، عنوان کرد: در بخشی از این منطقه ساختار سنتی خانواده نظیر احترام به بزرگترها، تعاون در کارهای کشاورزی و دام‌داری، هم‌یاری اجتماعی و مشارکت های بومی و خویشاوندی پررنگ است و عین حال، مهاجرت، تغییر سبک زندگی، ورود رسانه‌ها و تکنولوژی آرام آرام در حال تغییر برخی از این الگوها است.
همین تقابل میان اصالت و تغییر، یکی از جذاب‌ترین وجوه اجتماعی کوهستان هزارمسجد است.
وی زندگی مردم هزارمسجد را آمیخته با طبیعت دانسته و ابراز کرد: مردم این خطه از دیرباز با کشاورزی، دام‌داری، باغ‌داری و..
زندگی شان را گذرانده‌اند و زندگی‌شان تابع فصل ها است، بهار برایشان فصل شکفتن کار است، تابستان تلاش مضاعف، پاییز فصل برداشت و زمستان فصل هم‌نشینی، قصه گویی و خاطره سازی است.
هنوز هم در برخی روستاهای هزار مسجد، می توان صداقت و سادگی زندگی سنتی را با بوی نان تازه و کرسی های گرم و شب نشینی های همراه با شعر و خاطره و طنز دید.
ساکنان هزارمسجد حافظان فرهنگ شفاهی هستند
محمدزاهدی با اشاره به یکی از ویژگی‌های مردم این خطه، گفت: قناعت و سازگاری با طبیعت مهم‌ترین ویژگی این مردم است که از طبیعت به آن‌ها به ارث رسیده است، آن‌ها از طبیعت یاد گرفته اند که از کم‌ترین امکانات بیشترین بهره را ببرند، در کنار این باورهای بومی، آیین‌های محلی، موسیقی مقامی و رسوم کهن در زندگی روزمره شان جاری و ساری است، آنان حافظان فرهنگ شفاهی و میراث معنوی این سرزمین اهورایی هستند.
نویسنده کتاب «نوشخند» بیان کرد: در تاریخ، قید شده که در عهد باستان، این خطه جزء «باورد»، «نساء» و «ابیوردِ کهن» بوده.
در کتاب «شهربانو» اثر رحیم‌زاده‌صفوی نگاشته است که وقتی یونانیان به ایران باستان تاختند، سازمان دینی و مذهبی ایران اسرار و گنجینه های ملی و باستانی را به دستور موبد موبدان به کوه عظیم و استثنایی هزارمسجد برد، موبدِ موبدان در ابتدا به قلعه کلات مخفی شد و اسکندر وقتی قطعه کلات را محاصره کرد، نگهبانان ذخایر و گنجینه‌های ملی و باستانی توانستند از راه مخفی زیر زمینی قلعه کلات را ترک کرده و به کوهستان هزارمسجد پناهنده شدند و در زوایای تاریک، عمیق و فوق العاده صعب العبور کوه باستانی هزارمزکد یا هزار مسجد، متواری و پنهان شدند.
وی افزود: در تاریخ قید شده که اندکی بعد سرداری به نام سپیتاما که نام او، نام یکی از ارتفاعات هزارمسجد است، علیه یونانیان قیام کرده اما به دلیل نداشتن نیروی کافی، شکست خورده و کشته می‌شود و بعدها یکی از وارثان او به نام آراشک، قیام کرد و ایران را آزاد کرد و پس از آن، مشعل او دست به دست، به ابومسلم خراسانی و نادرشاه بزرگ رسید.
لذا ما در این منطقه با سرهای نترس و سینه‌های پولادین شیرمردان خراسان یا خاوران مواجه هستیم.
زاهدی ادامه داد: رحیم زاده‌صفوی معتقد است که به دستور فرود که موبد موبدان بوده ۱ هزار تن از نگهبانان علوم که حافظان گنجینه های ملی بودند، به رشته کوه «هزارمزکد» پناه می آورند و تامل و تجدید قوا کرده و علیه متجاوزان به ایران باستان قیام می کنند و خوشبختانه موفق به بیرون راندن دشمن از وطن می شوند،
معنی هزار مسجد
این پژوهشگر گفت: در زبان زرتشتی «کد» یا «کت» یعنی محل و جا، همانطور که کدخدا یعنی بزرگ محل و کدبانو یعنی بانوی خانه.
«مز» نیز به معنای راهنما و پیشوا است و کلمه «مزدا» از این واژه آمده است.
بنابراین هزار مسجد در ابتدا به صورت هزارمزکد یا هزارمسکت یعنی کانون هزار پیشوا و بزرگ بوده که بعدها به علت تاثیر لهجه و آیین اسلام به هزار مسجد تغییر یافته است.
وی ادامه داد: میرزا محمد معصوم شیرازی، معروف به نائب الصدر در کتاب «طرائق الحقایق» از کوه هزار مسجد به «هزار صومعه» و «هزار خانقاه» یاد می‌کند که گویا در گذشته در آن وجود داشته و مکانی بر سیر و سلوک عارفانه بوده است.
گفته شده ابوعلی‌سینا، دانشمند و شاعر نیز یک بار از رشته کوه هزار مسجد بازدید کرده.
ابو سعید ابی الخیر، عارفِ شاعر مسلک هم که مکرراً در مسیر سفر از میهنه به طوس از قلل و دره‌های هزار مسجد می‌گذشته آن‌قدر تأمل و تفکر در آن خلوتگاه شاعرانه داشته است که باری گفته است: «این کوه آن است که خدای عزوجل ادریس علیه السلام را از اینجا به آسمان برد و اشارت به کوهی کرد که معروف است به صومعه ادریس، در این کوه کسانی باشند که از شرق و غرب بیایند و شب اینجا باشند و بسیاری مسجدها بنا کرده و ما شبی اینجا بوده‌ایم.»
محمد زاهدی گفت: روایت شده که حماسه فرود و تخوار و نبرد بزرگ پشنگ بین ایران و توران هم در خطه هزارمسجد روی داده ، فردوسی می گوید «مشو گفتم او را به راهِ چرم...
مزن بر کلات و سپد کوه دم..
سپهبد به سوی سپد کوه شد..
بیامد دمان و بی اندوه شد..
همه پاک سوی سپد کوه بود..
به بنند اندرون سوی انبوه برد»
نویسنده کتاب «نوشخند» با اشاره به دوره ساسانیان گفت: روایت شده در طول حکومت ساسانیان در اثر توطئه موبدان زرتشتی، پیروان مزدک دچار خشم و غضب شدند و حدود هزار تن از آنان به این رشته کوه پناه آوردند تا بتوانند آزادانه در این منطقه به عادات مذهبی خود بپردازند، لذا در آن ایام این کوه به «هزارمزدک» شهرت پیدا می کند که پس از آن در زمان ورود اسلام به ایران به هزار مسجد، تغییر نام پیدا می کند.
وی با اشاره به یکی از تاریخ‌دانان و جغرافی‌دانانِ عصر تیموری که ساکن خراسان بوده، گفت: «حافظ ابرو» هم در صفحه ۵۹ کتاب تاریخ خود به هزارمسجد اشاره می کند.
غذاها بخشی از هویت فرهنگی مردم هزارمسجد هستند
محمدزاهدی با اشاره به آیین‌ها و غذاهای خاص مردم این منطقه گفت: مردم این خطه فرهنگ غذای خاص خود را دارد نظیر فتیرمسکه، آش های محلی، دیگچه، نان تنوری و غذاهایی که بر پایه لبنیات و فرآورده های دامی است.
در بسیاری از روستاها و کوهپایه ها که زندگی عشایری هنوز در آنجا برقرار است، هنوز نان تنوری و روغن حیوانی، کشک محلی، دوغ تازه و ..
بخش بزرگی از خاطره مردم این منطقه است.
این غذاها بخشی از هویت فرهنگی مردم این خطه هستند.
نویسنده کتاب «نوشخند» با اشاره به نام برخی بازی های محلی در این محدوده گفت: الک و دولک، هفت سنگ، کشتی‌های محلی، اسب سواری و بازی های گروهی، بخشی از فرهنگ مردم این خطه است، موسیقی و رقص های محلی کرمانجی هم هنوز، روح زندگی را در میان این مردم باقی گذاشته است.
وی با اشاره به ویژگی های متمایز این کوهستان هزار ماجرا گفت: این رشته کوه، آمیزه ای از تاریخ، طبیعت، اسطوره و فرهنگ است، هزارمسجد تنها یک منطقه نیست، دژی طبیعی و تاریخی است که قرن ها شاهد عبور و مرور اقوام، جنگ ها و داستان‌های بی شماری بوده که به این منطقه جلوه ای اسطوره ای بخشیده اما بزرگان ما کمتر به آن پرداخته اند.
این منطقه دارای افسانه های بسیار زیادی است.
کمتر منطقه ای را می توانیم پیدا کنیم که تاریخ حماسه، باورهای عامیانه، فرهنگ شفاهی، و زیبایی های طبیعی تا این اندازه در هم تنیده باشند، هزارمسجد برای من یک کتاب نانوشته است که هر صخره اش صفحه ای از تاریخ است.
محمدزاهدی ادامه داد: در افسانه ای آمده که مولا علی (ع) در چشمه مراد که در بالاترین نقطه این کوهستان است، مدتی اقامت داشته اند و غذایی را صرف کردند و بقیه سفره را به سوی دره ای که مشرف به درگز و کلات و لاین است، پاشیده اند، مردم معتقدند به برکت سفره ‌ایشان، عمران و آبادانی به سوی درگز، کلات و لاین تزریق شده است.
قلل مرتفع هزارمسجد
عبدالعظیم بهشتی، عضو شورای اسلامی روستای سینی، کوهنورد و فعال محیط زیست نیز در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: رشته‌کوه‌ هزار مسجد در شمال غربی مشهد یا شمال خراسان رضوی قرار دارد به طوری که از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده و قله‌های مرتفعی مثل «الله و اکبر»، قله «هزار مسجد»، قله «دولت» و..
را دارد که به دلیل توپوگرافی هزار مسجد از یک اکوسیستم فوق‌العاده برخوردار است.
عضو شورای اسلامی روستای سینی، کوهنورد و فعال محیط زیست افزود: در این منطقه گیاهان با ارزش دارویی و درختان سرسبزی مثل اُرس رویش دارند و تراکم جنگلی درخت‌های ارس در هزار مسجد به عنوان نگین فیروزه‌ای خراسان محسوب می‌شوند.
وی با اشاره به گیاهان دارویی این خطه گفت: کاکوتی، آویشن، گلپر، آنغوزه، سماغ ، باریجه، فلفل کوهی، زیره سیاه، آق‌باش، تره کوهی، پنجه غازی برخی از مهم‌ترین گیاهان دارویی این منطقه هستند.
بهشتی با اشاره به وحوش منطقه گفت: حیوانات وحشی مثل پلنگ، گرگ قوچ‌، میش، کل، بز، روباه، شغال، سمور و گراز نیز در این منطقه یافت می شوند.
از سویی توپوگرافی منطقه هزار مسجد دارای رودخانه‌های دائمی است، ۴ رودخانه دائمی در منطقه داریم که ۱۲ ماهِ سال همیشه آب دارند و به وجود همین رودخانه‌های دائمی مردم این منطقه، برنجی با کیفیت بالا کشت می کنند.
رودخانه شمخال، رودخانه‌ قازامبیل یا شمس‌خان که بین درگز و لاین قرار دارد، رودخانه‌ لاین‌کهنه یا رودخانه‌ بابا رمضان، رودخانه‌ ایدلیک و رودخانه ژرف رود که از خود ژرف سرچشمه گرفته و از کلات عبور می‌کند و رودخانه خور.
عضو شورای اسلامی روستای سینی، کوهنورد و فعال محیط زیست ادامه داد: به دلیل قدمت زیاد این خطه و سابقه سکونت انسانی در آن، این منطقه فرهنگی غنی و رسوم منحصر به فردی دارد، یکی از این آیین ها برگزاری مراسمات عروسی به صورت سنتی با لباس و ساز و آوازهای محلی است در این مراسم رفت و آمد به منزل ساقدوش و خواهر گفته نیز مرسوم است.
غذاهای سنتی این منطقه هم شامل «آش کوریا»، «آش عیران»، «اوماج»، «کماج» و نان «فتیر مسکه» با دوغ محلی است.
ضرورت ایجاد بازارچه مرزی در کلات
وی گفت: متاسفانه به دلیل فاصله‌ زیادی که ما در این منطقه با مشهد داریم و به دلیل مرزی بودن منطقه با عدم دسترسی به بازارِ فروشِ محصولات دامی و کشاورزی مواجه هستیم.
ما نیاز به بازارچه مرزی در شهرستان کلات هستیم تا این‌گونه مردم با صادرات و واردات و فروش کالاهای‌شان، شاهد رونق شهرستان باشیم و این گونه از کشاورزان، دامداران و مخصوصا برنج معروف کلات هم حمایت می شود.
برنج کلات باید برندسازی شود و به دنیا معرفی شود.