شام غریبان اصفهان؛ میراث ناملموس در مرز سنت و تغییر جهانی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - کوروش دیباج: شام غریبان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آیین‌های سوگواری در فرهنگ شیعی ایران، در اصفهان واجد جایگاهی ویژه در میان مجموعه آیین‌های محرم است.
این آیین که در شب پس از عاشورا برگزار می‌شود، در لایه‌های عمیق‌تری از فرهنگ شهری اصفهان، صرفاً یک مناسک مذهبی نیست بلکه بخشی از نظام حافظه جمعی، بازنمایی عاطفی واقعه کربلا و استمرار سنت‌های محله‌محور در بافت تاریخی شهر به شمار می‌رود.
در چنین بستری، شام غریبان را می‌توان یکی از نمونه‌های شاخص میراث ناملموس دانست که پیوندی مستقیم میان تاریخ، فضا و کنش اجتماعی برقرار می‌کند.
در سال‌های اخیر، هم‌زمان با تحولات کالبدی شهر اصفهان، تغییرات سبک زندگی شهری، گسترش هیئت‌های مذهبی در مقیاس‌های بزرگ‌تر و افزایش نقش رسانه‌های تصویری در بازنمایی آیین‌ها، پژوهشگران حوزه میراث فرهنگی از وقوع نوعی تغییر تدریجی در الگوی برگزاری شام غریبان سخن گفته‌اند.
این تغییر بیش از آنکه به معنای دگرگونی ماهوی آیین باشد، به معنای جابه‌جایی در شیوه اجرا، گستره مشارکت و نحوه انتقال تجربه زیسته است.
به همین دلیل، شام غریبان امروز در اصفهان در نقطه‌ای میان استمرار سنتی و بازتعریف معاصر قرار گرفته است.
بررسی این وضعیت از منظر میراث ناملموس، اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا بر اساس چارچوب‌های نظری یونسکو، پایداری میراث ناملموس وابسته به توانایی جوامع در حفظ معنا در کنار تغییر شکل‌های اجرایی است.
از این منظر، شام غریبان اصفهان نه یک آیین ایستا، بلکه یک نظام فرهنگی پویاست که در تعامل مستمر با شرایط اجتماعی، شهری و رسانه‌ای قرار دارد.
این پویایی اگرچه موجب استمرار آیین در سطح گسترده‌تر شده است، اما در عین حال پرسش‌هایی درباره میزان حفظ تنوع محلی و ویژگی‌های محله‌محور آن ایجاد کرده است.
شام غریبان و دگرگونی الگوی محله‌محور در اصفهان تاریخی
یکی از مهم‌ترین محورهای قابل بررسی در تحلیل شام غریبان اصفهان، تغییر الگوی برگزاری از سطح محله‌ای به سطح شهری است.
در ساختار سنتی، این آیین در قالب شبکه‌ای از محلات تاریخی مانند جوباره، دردشت، بیدآباد، شهشهان و سایر گذرهای قدیمی برگزار می‌شد.
در این الگو، مشارکت در آیین مبتنی بر روابط خویشاوندی، همسایگی و انسجام اجتماعی محله بود و هر محله دارای ویژگی‌های اجرایی خاص خود در برگزاری شام غریبان بود.
در الگوی معاصر، با گسترش جمعیت شهری و تغییر کارکرد محلات تاریخی، بخشی از این آیین به سمت هیئت‌های بزرگ‌تر و تجمع‌های شهری حرکت کرده است.
این تحول موجب شکل‌گیری نوعی همگرایی در شیوه اجرای آیین شده که اگرچه انسجام اجرایی را افزایش داده، اما در برخی موارد از تنوع محلی کاسته است.
در مطالعات میراث ناملموس، این تنوع محلی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های پایداری آیین‌های زنده محسوب می‌شود.
منصور قربانی، کارشناس و پژوهشگر آیین‌های مذهبی در تحلیل این روند در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد:در شام غریبان اصفهان، آنچه اهمیت بنیادین دارد نه صرفاً شکل ظاهری برگزاری، بلکه ساختار اجتماعی است که این آیین را تولید و بازتولید می‌کند.
در الگوی سنتی، آیین در بستر روابط پایدار محله‌ای شکل می‌گرفت و این روابط خود به عنوان حامل اصلی انتقال فرهنگی عمل می‌کرد.
اما در شرایط کنونی، این شبکه‌های اجتماعی در برخی محلات دستخوش تغییر شده و آیین بیشتر در قالب تجمع‌های گسترده بازتولید می‌شود.
وی در ادامه افزود: مطالعات میدانی نشان می‌دهد که در برخی محلات تاریخی، همچنان عناصر سنتی شام غریبان از جمله مشارکت خانوادگی، حضور نسل‌های مختلف و اجرای غیررسمی آیین حفظ شده است.
با این حال، این الگوها در مقایسه با گذشته گستره محدودتری یافته‌اند.
اهمیت این موضوع در آن است که میراث ناملموس در ذات خود وابسته به تداوم تنوع است و کاهش این تنوع می‌تواند به همسان‌سازی فرهنگی منجر شود.
کارشناس و پژوهشگر آیین‌های مذهبی اظهار کرد:یکی از ویژگی‌های مهم شام غریبان در اصفهان، انعطاف تاریخی آن در برابر تغییرات اجتماعی بوده است.
این آیین در دوره‌های مختلف تاریخی توانسته خود را با شرایط جدید وفق دهد.
اما آنچه امروز اهمیت دارد، حفظ توازن میان تحول و استمرار است؛ به گونه‌ای که معنا و کارکرد اجتماعی آیین همچنان حفظ شود.
رسانه‌ای شدن آیین و بازنمایی جدید شام غریبان
در کنار تحولات اجتماعی، یکی از عوامل مهم در تغییر شکل آیین‌ها در دهه‌های اخیر، افزایش نقش رسانه‌ها و بازنمایی تصویری مناسک مذهبی است.
شام غریبان نیز از این روند مستثنا نبوده و در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از نحوه اجرای آن تحت تأثیر قابلیت‌های تصویری و رسانه‌ای قرار گرفته است.
فرزاد نوابخش، جامعه شناس فرهنگی و مدرس دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد:در گذشته، تجربه شام غریبان مبتنی بر حضور مستقیم، سکوت جمعی، حرکت آرام در فضاهای شهری و تعامل غیررسمی میان شرکت‌کنندگان بود.
اما در وضعیت کنونی، بخش مهمی از رفتارهای جمعی به گونه‌ای تنظیم می‌شود که قابلیت ثبت تصویری داشته باشد.
این تغییر به تدریج موجب تغییر در اولویت‌های اجرایی آیین شده است.
وی در ادامه افزود:افزایش حضور دوربین‌ها، شبکه‌های اجتماعی و پوشش رسانه‌ای موجب شده است که برخی عناصر نمایشی آیین برجسته‌تر شوند.
این در حالی است که برخی عناصر سنتی مانند سادگی اجرا، مشارکت غیررسمی و سکوت جمعی، کمتر در معرض نمایش قرار می‌گیرند.
این پژوهشگر همچنین تأکید کرد:در تحلیل این روند باید توجه داشت که رسانه‌ای شدن آیین‌ها صرفاً یک تهدید یا یک فرصت نیست، بلکه یک فرآیند پیچیده است که هم می‌تواند موجب گسترش جغرافیای فرهنگی آیین شود و هم می‌تواند برخی ویژگی‌های سنتی آن را تحت تأثیر قرار دهد.
مسئله اصلی در این میان، حفظ تعادل میان تجربه زیسته و بازنمایی رسانه‌ای است.
نقش سیاست فرهنگی در استمرار و ساماندهی آیین‌های مذهبی
در تحلیل تحولات شام غریبان، نقش نهادهای فرهنگی و سیاست‌گذاری‌های مرتبط با مدیریت آیین‌های مذهبی نیز اهمیت دارد.
در ساختار سنتی، مدیریت آیین‌ها عمدتاً بر عهده معتمدان محلی، هیئت‌های سنتی و شبکه‌های اجتماعی پایدار در محلات بود.
این ساختار انعطاف بالایی داشت و امکان تنوع محلی را فراهم می‌کرد.
در شرایط معاصر، با گسترش شهرنشینی و پیچیده‌تر شدن ساختارهای اجرایی، نهادهای فرهنگی نقش مؤثرتری در ساماندهی و هماهنگی آیین‌ها ایفا می‌کنند.
این نقش‌آفرینی موجب افزایش نظم و انسجام در برگزاری آیین‌ها شده و امکان مشارکت گسترده‌تر را فراهم کرده است.
پیمان عین القضاتی، پژوهشگر سیاست فرهنگی شهری در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد:در شهرهای تاریخی مانند اصفهان، مدیریت آیین‌های مذهبی نیازمند رویکردی متعادل است که هم به حفظ نظم شهری کمک کند و هم تنوع فرهنگی محلات را مورد توجه قرار دهد.
آیین‌های مذهبی در ذات خود پدیده‌هایی اجتماعی و پویا هستند و استمرار آن‌ها وابسته به تعامل میان ساختارهای رسمی و شبکه‌های اجتماعی محلی است.
وی در ادامه افزود:در برخی موارد، هماهنگی میان ساختارهای اجرایی و اجتماعی موجب ارتقای کیفیت برگزاری آیین‌ها شده است.
این هماهنگی زمینه‌ای فراهم کرده است تا آیین‌ها در سطح گسترده‌تری برگزار شوند و مشارکت اجتماعی افزایش یابد.
در عین حال، توجه به ویژگی‌های محلی هر منطقه می‌تواند به حفظ غنای فرهنگی این آیین‌ها کمک کند.
این پژوهشگر بیان کرد:سیاست فرهنگی در حوزه میراث ناملموس زمانی اثربخش خواهد بود که به جای یکسان‌سازی، بر حمایت از تنوع و پویایی فرهنگی تمرکز داشته باشد.
این رویکرد می‌تواند زمینه استمرار طبیعی آیین‌ها را در بستر اجتماعی خود فراهم کند.
ثبت و تنوع آیین‌های عاشورایی در اصفهان؛ پیوند بافت تاریخی با استمرار شام غریبان
سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: استان اصفهان یکی از غنی‌ترین مناطق کشور در حوزه آیین‌های عاشورایی است و در بسیاری از شهرستان‌های استان، مراسم مذهبی با پیشینه تاریخی طولانی در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده یا در فرآیند ثبت قرار دارند.
وی افزود: شهرستان کاشان با ۱۸ آیین ثبت‌شده عاشورایی، بیشترین تعداد آثار مرتبط با محرم را در سطح استان به خود اختصاص داده است و در سایر شهرستان‌ها نیز آیین‌های متعددی از جنوب تا شمال و غرب استان شناسایی و ثبت شده‌اند.
سیدالعسگری اضافه کرد:این گستره ثبت و شناسایی آیین‌ها نشان می‌دهد که میراث ناملموس مرتبط با محرم در استان اصفهان نه یک پدیده محدود شهری، بلکه یک شبکه فرهنگی گسترده و چندلایه است که از مراکز تاریخی تا مناطق پیرامونی امتداد یافته است.
در این میان، شام غریبان در شهر اصفهان نیز به‌عنوان بخشی از این منظومه آیینی، در پیوند مستقیم با سایر مناسک ثبت‌شده و در حال ثبت قابل تحلیل است.
معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان در ادامه به برخی پرونده‌های در حال بررسی اشاره کرد و گفت: پرونده ثبت آیین نخل‌گردانی در شهرستان نطنز و همچنین آیین سوم امام حسین (ع) در شهر اصفهان به تازگی در شورای میراث فرهنگی استان تأیید شده و برای بررسی نهایی به وزارت میراث‌فرهنگی ارسال خواهد شد.
وی درباره آیین سوم امام حسین (ع) اظهار کرد: این مراسم با قدمتی بیش از ۷۵ سال، همه‌ساله در سومین روز پس از عاشورا در محدوده تاریخی شهر اصفهان برگزار می‌شود و از مسجد جامع عتیق آغاز شده و در مسیر بازار تاریخی، محله دردشت و بخش‌هایی از بافت کهن شهر ادامه پیدا می‌کند.
سیدالعسگری ادامه داد: این هم‌نشینی میان عناصر کالبدی و آیینی، نشان‌دهنده نوعی هم‌زیستی تاریخی میان شهر و مناسک مذهبی است که در مطالعات میراث ناملموس، یکی از ویژگی‌های کلیدی شهرهای تاریخی به شمار می‌رود.
در اصفهان، این هم‌زیستی در آیین‌هایی همچون شام غریبان نیز قابل مشاهده است؛ جایی که فضاهای شهری نه صرفاً محل اجرا، بلکه بخشی از روایت آیینی محسوب می‌شوند.
معاون میراث‌فرهنگی استان اصفهان همچنین به حسینیه‌های تاریخی فعال در آیین‌های محرم اشاره کرد و گفت: حسینیه دردشت، حسینیه آمنهارونیه، حسینیه چهارسوق و شماری دیگر از فضاهای تاریخی مذهبی همچنان نقش مهمی در برگزاری مراسم عزاداری محرم دارند.
این استمرار کارکردی فضاهای مذهبی تاریخی نشان می‌دهد که میراث ناملموس در اصفهان به‌طور مستقیم با میراث ملموس در تعامل است و این تعامل، زمینه‌ساز تداوم آیین‌هایی همچون شام غریبان در بستر تاریخی شهر شده است.
وی خاطرنشان کرد: ثبت و حفاظت از آیین‌های عاشورایی علاوه بر صیانت از میراث ناملموس، ظرفیت مهمی برای توسعه گردشگری مذهبی و معرفی هویت فرهنگی اصفهان در سطح ملی و بین‌المللی محسوب می‌شود.
شام غریبان در وضعیت گذار فرهنگی
بررسی مجموعه تحولات نشان می‌دهد که شام غریبان اصفهان در وضعیت گذار فرهنگی قرار دارد.
این وضعیت نه به معنای تغییر کامل، بلکه به معنای هم‌زیستی لایه‌های سنتی و معاصر در ساختار یک آیین زنده است.
در این وضعیت، برخی محلات همچنان الگوهای سنتی خود را حفظ کرده‌اند، در حالی که در بخش‌هایی دیگر، الگوهای جدیدتر برگزاری شکل گرفته است.
این هم‌زیستی نشان‌دهنده پویایی آیین و توان آن در سازگاری با شرایط جدید است.
در عین حال، استمرار این پویایی نیازمند توجه به نقش محله‌ها، حفظ تنوع اجرایی و تقویت ارتباط میان نسل‌ها است.
در غیر این صورت، خطر کاهش تنوع فرهنگی و همسان‌سازی آیینی در بلندمدت وجود خواهد داشت.