استقبال از سنت «سقایی» همدان؛«چهارپایه خوانی» احیا میشود
همدان-مسئول بسیج مداحان استان همدان در خصوص احیای سنتهای عزاداری ایام محرم گفت: برگزاری سنت «سقایی» همدان با استقبال چشمگیری ربرور شد.
احمد گلپریان در گفتوگویی با خبرنگار مهر درباره آغاز مسیر مداحی، شکلگیری هیئتهای دانشآموزی، جایگاه روضههای خانگی در همدان، سنتهای قدیمی عزاداری مانند «سقایی»، و نیز برنامههای پیشنهادی برای دهه دوم محرم مطالب ارزشمندی بیان کرد.
وی در ابتدای این گفتوگو با اشاره به فضای فرهنگی دهه ۷۰ و نقش مدارس، پایگاههای بسیج و خانوادههای شهدا در رشد هیئتهای مذهبی اظهار کرد: در آن سالها، بچههایی که در این فضا حضور داشتند، چند طیف مشخص بودند؛ برخی مداحِ فضای مجلسیخوانی بودند، برخی تیپ دیگری داشتند و گروهی هم در قالب بسیجی و هیئتی فعالیت میکردند.
وی ادامه داد: در دهه ۷۰ دوستان به منازل شهدا و مدارس دانشآموزی میرفتند و پایگاههای بسیج نیز فعال بودند و هیئتها بیشتر در فضای دانشآموزی شکل میگرفتند؛ در مدارس شریعتی، دیباج، حاج بابایی و ابنسینا چنین فضاهایی وجود داشت و دانشآموزانی که آنجا درس میخواندند، همراه با بچههای بسیجیِ فعال، پای کار بودند.
این فعال حوزه هیئات مذهبی ادامه داد: یکی از برنامههایی که بسیج دانشآموزی دنبال میکرد، همین هیئتهای دانشآموزی بود، من خودم از همان دوران دانشآموزی وارد این فضا شدم؛ یعنی از سال ۱۳۷۰ به بعد در فضای دبیرستان و هنرستان بودم.
در آن دوره، تعداد مداحان خاص و فعال محدود بود و ما از همان ابتدا در جلسات دعا و توسل و از منازل شهدا کار را آغاز کردیم.
بهتدریج در فضای هیئت رشد کردیم.
دایی ما هم مداح بود و در جلسات هفتگی جامعه مداحان و شعرا شرکت میکردیم.
اصلِ ماجرا اما به خانوادههای شهدا برمیگشت.
هرچه دارم از منازل شهدا و دعای خانوادههای شهدا است.
گلپریان با بیان اینکه خاطرات فراوانی از آن سالها دارد، گفت: ما از خانههای شهدا آغاز کردیم.
خانوادههای شهدا خودشان هیئتی بودند و جلسات هفتگی داشتند، خیلی وقتها بچهها گروهگروه به خانههای شهدا میرفتند.
در برخی موارد، خانوادههای شهدا را به مشهد میبردیم، به این شکل که در آن زمان با چند نفر از دوستان اتوبوس میگرفتیم و خانوادههای شهدا را برای زیارت به مشهد میبردیم.
آن سفرها با هزینههای اندک و با نیت خالص انجام میشد و برکت خاصی داشت.
بچهها و خانوادهها در کنار هم زیارت میکردند و واقعاً صفا و صمیمیت عجیبی داشت.
وی در ادامه به یکی از خاطرات تأثیرگذار خود اشاره کرد و گفت: یادم هست در یکی از سفرها، چند نفر بودیم و در اتوبوس برای خانوادههای شهدا روضه و برنامه داشتیم و حتی یکبار در مسیر، با دوستان سیبزمینی پوست میگرفتیم و خسته شده بودیم.
یکی از مادران شهدا با چشمانی گریان آمد و به ما گفت که شما به سیب زمینیها دست نزنید، مهمان من هستید.
بعد فهمیدیم که فرزند شهیدش در خواب به او گفته بود که بچهها خسته شدند و نباید اینقدر کار کنند.
مسئول بسیج مداحان استان همدان همچنین با یادآوری خاطرهای دیگر اظهار کرد: در یکی از منازل شهدا، از پدر و مادر شهید خواستیم خاطرهای از فرزندشان بگویند؛ پدر که اهل بازار بود، با تعجب میگفت که بگویید بیاید کارهای مغازه مانده در واقع پدر شهید نمیدانست که فرزندش شهید شده است و شهید جاوید الاثر بود اما مادر شهید میدانست و گریه میکرد.
این مداح و فعال فرهنگی همدانی در ادامه گفت: ما در آن دوران، با هیئتهای دانشآموزی مختلفی مانند «فدائیان حضرت زهرا» و «ثامنالحجج» ارتباط داشتیم و همان جمعها را ادامه دادیم.
آن فضا باعث شد زندگیمان هیئتی شود و این مسیر تا امروز ادامه دارد؛ هنوز هم با همان هیئتها در ارتباط هستیم.
وی درخصوص نسل جدید و مداحی اهل بیت(ع) افزود: نسل جدید با ذائقه امروز خودشان، سبک و قالب متفاوتی را میطلبند، آنچه ما در گذشته با حال و هوای قدیم تجربه کردیم، یک شکل دیگری داشت، دوران کرونا یک شرایط جدید رقم زد و همه چیز بههم ریخت چراکه دستورالعملها هم متناقض بود؛ بعضیها میگفتند مراسم عزاداری ها اجرا شود، بعضیها میگفتند نشود ولی ما از فرصت فضای باز استفاده کردیم و از حسینیهها بیرون آمدیم و همین موضوع تجربه تازهای شد.
گلپریان درباره تاثیر کرونا بر نوع برگزاری مراسم مذهبی گفت: کرونا ما را با یک واقعیت دیگر روبهرو کرد چراکع متوجه شدیم در فضای باز هم میتوان مراسم برگزار کرد و در کوچه و خیابان، وقتی روضه برپا میکردیم، جمعیت چند برابر میشد؛ چون کسانی که در فضای بسته خود را از این فضا دور میدیدند، در محیط باز کنار ما قرار میگرفتند.
حتی کسانی که کمتر با مجالس مذهبی ارتباط داشتند، میآمدند و اشک میریختند.
این تجربه نشان داد که میتوان از فضاهای دیگر هم برای جذب مخاطب استفاده کرد.
وی ادامه داد: اکنون هم با توجه به شرایط موجود و در قالب هیئتها، تلاش میکنیم از فرصتها استفاده کنیم مثلاً دستههای عزاداری را دوباره زنده کنیم، در گذشته دسته های عزاداری از سنتهای قدیمی همدان بود و هیئت فقط در حسینیه خلاصه نمیشد و دسته عزاداری هم بخشی از آن بود، اکنون باید دوباره احیا شود چراکه ما میخواهیم هم در هیئت و هم در کف خیابان عزاداری داشته باشیم.
همدان شهر روضههای خانگی است
مسئول بسیج مداحان استان همدان در ادامه درباره جایگاه همدان در زمینه روضههای خانگی گفت: همدان شهر روضههای خانگی است و این موضوع نسبت به بسیاری از شهرهای دیگر کاملاً ملموس است؛ در گذشته در هر محله و در بسیاری از خانهها روضه برگزار میشد بهعنوان مثال، پدرخانم من هر هفته روضه داشت.
فردی نابینا، اما اهل معنا و طلبه بود که هر هفته سر ساعت در خانه را میزد، وارد میشد، چای میخورد، چند حکم و حدیث میگفت، روضهای میخواند و میرفت.
این نشان میدهد که خانهها در همدان برکت روضه داشتند.
وی با تاکید بر اهمیت این سنتها گفت: موضوع سنتهای عزاداری مسئله بسیار مهمی است و باید برای آن وقت گذاشت و روضه خانگی، خانه را پر از نور و برکت میکند و در همدان، جلسات دهروزه و هفتگی روضههای خانگی سابقه طولانی دارد.
برخی خانوادهها دقیقاً در یک ساعت مشخص، روضهخوان را میپذیرفتند و جلسه برقرار میشد.
این نظم و استمرار، بخشی از هویت مذهبی شهر است.
این فعال هیئت در همدان سپس به خاطرهای از هیئت «بیت العباس» و سنت «سقایی» اشاره کرد و افزود: یکی از دوستان من در بیت العباس میگفت ما تلاش کردیم برای همدان یک سبک خاص ایجاد کنیم که همان سبک «سقایی» است.
وی درباره جزئیات مراسم سقایی در همدان ادامه داد: در هیئتهای سقایی، بزرگترها در دو دسته قرار میگیرند و بچهها هم هیئت جداگانه خودشان را دارند و لباس سقایی شامل شال و لچک و پیراهن بلند، جزء ارکان این سبک است؛ بچهها جداگانه سینهزنی و ذکر دارند و حتی غذای آنها زودتر داده میشود.
در این هیئتها، نظم بسیار دقیق است.
هنگام ورود به خانهها یا مجالس، ابتدا سادات و بعد طلاب و سپس مردم عادی سر سفره مینشینند.
تا زمانی که بزرگ هیئت اجازه ندهد، کسی حق نشستن ندارد.
همه چیز قانون دارد و این نظم باعث میشود هیئت قابل مدیریت باشد و هرجومرج پیش نیاید.
وی افزود: دعای سفره هم درسبک سقایی خاص است و ذکرهایی مانند «هر که باشد محب سقا» در این مراسم خوانده میشود و در پایان، همه با هم دعا میکنند و پس از آن اجازه خروج دارند.
این سبک، فقط ظاهر لباس نیست؛ بلکه یک مجموعه فرهنگی و آیینی کامل است.
گلپریان درباره احیای این سنت در سالهای اخیر گفت: ما در دوران کرونا این سنت را بازخوانی کردیم و دیدیم که میتوان دوباره آن را زنده کرد.
بعد از این تجربه، از آستان قدس رضوی تماس گرفتند و خواستند این سبک را در حرم امام رضا(ع) اجرا کنیم.
ما آن را به حرم امام رضا(ع) بردیم و شب دوم محرم، اجازه اجرای برنامه همدانیها را گرفتیم.
در آن برنامه، چیزی حدود ۳۰۰ نفر مهمان از همدان حضور داشتند و در مجموع حدود ۴۰۰ نفر شدیم.
دسته عزاداری با پرچم وارد صحن شد و این تجربه بسیار اثرگذار بود.
وی درباره اجرای برنامه در حرم امام رضا(ع) گفت: سال اول بعد از کرونا، ضعف شدیدی در فعالیتهای فرهنگی دیده میشد و ما پیشنهاد دادیم که از استانها به حرم مطهر رضوی دعوت شود تا هر استان سبک خاص خود را اجرا کند؛ شب دوم محرم را برای همدان گذاشتند.
من گفتم کار را با نوجوانان و جوانان جلو ببریم، چون این بخش مهم است.
حتی لباس سقایی برای بچهها تهیه کردیم، هرچند لباسها کمی برایشان بلند بود.
با این وجود، بچهها آن را پوشیدند و اجرا بسیار مورد توجه قرار گرفت.
برخی مسئولان و برگزارکنندگان گفتند هیچ شبی مانند شب همدان حال و هوای خاص نداشت.
این هم به خاطر ذکر سقایی و فضای ویژه آن بود.
مسئول بسیج مداحان استان همدان در ادامه درباره ارتباط خود با پیرغلامان و استادان مداحی گفت: در این مسیر، از اساتید و بزرگان زیادی بهره بردم.
مرحوم حاج حسن افلاکیان یکی از استادان من بود.
همچنین مرحوم حاج آقای مسکین، مرحوم آقای سپهری و دیگر بزرگان در این مسیر بر من اثر گذاشتند.
من در فضای قرآنی بزرگ شدم و سپس وارد فضای هیئت و روضه شدم.
از نظر مداحی هم از همان بزرگان آموختم.
وی درباره سبکهای قدیمی مداحی نیز گفت: بعضی از این سبکها، دو بندی بودند و با ذکرهایی مانند «یا حسین، یا حسین» اجرا میشدند.
این سبکها اثرگذاری بالایی داشتند و برخی از شعرها هم از سوی مرحوم آقای مسکین، آقای مجرد و آقای صابر سروده میشد؛ این سبکها هنوز هم در ذهن مردم مانده و در مراسمهای مختلف خوانده میشوند.
احیای سنت «چهارپایهخوانی» در بازار همدان دنبال میشود
گلپریان همچنین به موضوع احیای «چهارپایهخوانی» اشاره کرد و گفت: در دوران کرونا، این سنت را هم بازخوانی کردیم.
چهارپایهخوانی در گذشته در بازار تهران و برخی شهرها رایج بود و ما تلاش کردیم آن را دوباره احیا کنیم.
در همدان نیز بازارها و راستههای مختلفی مانند خامهدوزها و نخود بریزخانه هرکدام برنامه جداگانه داشتند.
ما در این زمینه با بازار وارد گفتوگو شدیم تا ببینیم چطور میشود این سنتها را احیا کرد، اما هنوز برای اجرای کامل آن، نیاز به همراهی هیئتهای قدیمی و سبکهای اصیل داریم.
وی ادامه داد: در همدان، سوم محرم نیز یک اجتماع ویژه داشتیم که با نام همدان ثبت شده است.
این برنامه از قافله بنیاسد الهام گرفته و از امامزاده یحیی آغاز میشد و تا آرامگاه و دوباره به امامزاده یحیی ختم میشد.
این برنامه در کل کشور فقط در همدان به این شکل برگزار میشود و ما دوباره در حال زنده کردن آن هستیم.
جلسات متعددی هم برگزار کردهایم و از رسانهها خواستهایم در این زمینه کمک کنند.
این فعال فرهنگی همدان افزود: در گذشته، هیئتها بهصورت مستقل در سوم محرم کار خود را انجام میدادند و در یک تجمع واحد نبودند ولی اکنون به این نتیجه رسیدهایم که شاید بتوان روی هفتم محرم هم سرمایهگذاری کرد و یک اجتماع بزرگتر داشت.
اگرچه در سوم محرم هر هیئت مستقلاً برنامه خود را اجرا میکند، اما برای ایجاد تمرکز و اجتماع بیشتر، هفتم محرم میتواند نقطه مناسبی باشد.
گلپریان در ادامه شعری خواند و سپس درباره دلبستگی دائمی خود به سیدالشهدا(ع) گفت: من در همه لحظات زندگیام، حضور سیدالشهدا را حس کردهام.
اصلاً لحظهبهلحظه زندگی من با این فضا عجین بوده است.
احمد گلپریان در پایان این گفتوگو، با تاکید بر ضرورت توجه به دهه دوم محرم و برنامهریزی تخصصی برای جوانان و نوجوانان، گفت: بهنظر من باید روی دهه دوم محرم بهصورت تخصصی کار شود.
این کار باید با مخاطبشناسی انجام شود و برای جوانان برنامهای متناسب طراحی شود.