واقعه غدیرخم، ستون هویت شیعه و میراث ماندگار ولایت در تاریخ اسلام

خبرگزاری مهر، گروه استانها- مهدی بخشی سورکی:در تاریخ اسلام، برخی رخدادها تنها یک واقعه تاریخی نیستند، بلکه نقطه عطفی به شمار می‌آیند که مسیر آینده امت اسلامی را رقم زده‌اند.
در میان این حوادث سرنوشت‌ساز، واقعه غدیر خم جایگاهی ممتاز دارد، رویدادی که در واپسین سال حیات پیامبر اکرم (ص) و در برابر دیدگان ده‌ها هزار مسلمان رخ داد و نام آن تا امروز در حافظه تاریخ اسلام ماندگار مانده است.
غدیر خم در سال دهم هجری قمری و پس از بازگشت رسول خدا (ص) از آخرین سفر حج ایشان اتفاق افتاد که در این واقعه، بنا بر فرمان الهی، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (ع) به عنوان جانشین و پیشوای مسلمانان پس از پیامبر اسلام معرفی شد، رخدادی که در منابع متعدد اسلامی بازتاب یافته و از مهم‌ترین وقایع تاریخ مسلمانان به شمار می‌رود.
روایتی که در تاریخ ماندگار شد
پیش از ورود به جزئیات این حادثه، بررسی جایگاه تاریخی آن اهمیت ویژه‌ای دارد و واقعه غدیر تنها در منابع شیعی نقل نشده، بلکه شمار فراوانی از دانشمندان و محدثان اهل سنت نیز آن را روایت کرده‌اند.
مرحوم علامه امینی در کتاب ارزشمند «الغدیر» با گردآوری اسناد و روایات متعدد، نام راویان حدیث غدیر را در دوره‌های مختلف تاریخی ثبت کرده است.
بر اساس این گزارش‌ها، ۱۱۰ نفر از صحابه پیامبر (ص) و ۸۴ نفر از تابعین این واقعه را نقل کرده‌اند و همچنین صدها تن از عالمان مسلمان در قرون مختلف هجری به روایت و ثبت حدیث غدیر پرداخته‌اند.
فرمانی برای توقف در میانه راه
سال دهم هجری بود و پیامبر اکرم (ص) پس از انجام مناسک حج، برخلاف انتظار بسیاری از همراهان، تصمیم گرفتند بدون توقف طولانی در مکه، راه بازگشت به مدینه را در پیش گیرند.
پیش از حرکت، دستور داده شد همه حجاج برای حضور در نقطه‌ای مشخص آماده شوند، بلال حبشی منادی پیامبر (ص)، مأمور شد این پیام را به مردم برساند که همگان باید در زمان تعیین‌شده خود را به منطقه‌ای به نام غدیر خم برسانند.
صبح روز حرکت، کاروان عظیم مسلمانان از مکه خارج شد، جمعیتی انبوه که علاوه بر حجاج، گروه‌هایی از مناطق مختلف از جمله یمن را نیز در بر می‌گرفت که در مسیر مدینه همراه پیامبر اکرم (ص) حرکت می‌کردند.
اجتماع بزرگ در غدیر
پس از چند روز پیمودن راه، کاروان به نزدیکی غدیر خم رسید و در این هنگام پیامبر اکرم (ص) مسیر حرکت را تغییر دادند و دستور توقف صادر شد.
فرمان رسید کسانی که جلوتر رفته‌اند بازگردند و آنان که هنوز نرسیده‌اند، پس از رسیدن در همان محل توقف کنند.
اندک‌اندک جمعیت عظیمی در آن منطقه گرد آمد و روایت‌ها از حضور ده‌ها هزار نفر و حتی بیش از یکصد هزار مسلمان در این اجتماع تاریخی حکایت دارد.
به دستور پیامبر (ص)، محل ویژه‌ای برای ایراد خطابه آماده شد و سلمان فارسی، ابوذر غفاری و مقداد مأمور شدند اطراف درختان منطقه را پاکسازی کنند و سایبانی برای برگزاری مراسم فراهم آورند.
در ادامه، با قرار دادن سنگ‌ها و روانداز شتران، جایگاهی مرتفع ساخته شد تا رسول خدا (ص) بتوانند در برابر چشم همه حاضران سخن بگویند.
خطبه‌ای برای آینده امت
پس از اقامه نماز ظهر به جماعت، پیامبر اکرم (ص) بر فراز جایگاه قرار گرفتند و امیرالمؤمنین علی (ع) را نیز در کنار خود فراخواندند.
سپس یکی از مهم‌ترین و ماندگارترین خطبه‌های تاریخ اسلام آغاز شد، خطبه‌ای که با حمد و ثنای الهی شروع شد و در ادامه به مسئله ولایت و جانشینی پس از پیامبر پرداخت.
رسول خدا (ص) در بخشی از سخنان خود، برای رفع هرگونه ابهام و سوءبرداشت، دست امیرالمؤمنین (ع) را بالا بردند و ایشان را به مردم معرفی کردند.
در همین هنگام جمله تاریخی و ماندگار «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست» در میان آن اجتماع عظیم طنین‌انداز شد؛ جمله‌ای که بعدها به عنوان محور اصلی واقعه غدیر شناخته شد.
بیعتی که سه روز ادامه یافت
پس از پایان خطبه، موضوع بیعت عمومی مطرح شد و با توجه به گستردگی جمعیت، امکان بیعت فردی همه حاضران در همان زمان وجود نداشت.
از این رو پیامبر اکرم (ص) از مردم خواستند با تکرار عباراتی که ایشان بیان می‌کنند، آمادگی و پذیرش خود را نسبت به این فرمان الهی اعلام کنند.
جمعیت حاضر نیز با زبان و دل بر این پیمان گواهی دادند و بیعت عمومی انجام شد.
پس از آن، دو خیمه برپا شد و پیامبر اکرم (ص) در یک خیمه و امیرالمؤمنین (ع) در خیمه‌ای دیگر مستقر شدند و مردم گروه گروه برای عرض تبریک و اعلام بیعت به حضور آنان می‌رسیدند.
گزارش‌ها حاکی از آن است که این مراسم تا سه روز ادامه داشت و شمار فراوانی از مسلمانان در آن شرکت کردند.
زنان نیز در این مراسم حضور داشتند و به دستور پیامبر (ص)، برای رعایت موازین، ظرف آبی در دو سوی پرده قرار داده شد و بانوان از این طریق بیعت خود را اعلام کردند.
ماجرایی که به عنوان تأیید الهی روایت شد
در روزهای پس از اعلام ولایت امیرالمؤمنین (ع)، ماجرایی نقل شده است که در منابع تاریخی و روایی مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس این روایت، فردی به نام حارث فهری همراه گروهی از یاران خود نزد پیامبر اکرم (ص) آمد و درباره منشأ فرمان‌های دینی و نیز موضوع ولایت امام علی (ع) پرسش‌هایی مطرح کرد.
رسول خدا (ص) در پاسخ، همه این دستورات را برخاسته از وحی الهی دانستند و تأکید کردند که آنچه ابلاغ شده، فرمان خداوند است.
پس از این گفت‌وگو، حارث خواستار نزول عذابی الهی شد؛ اگر آنچه پیامبر (ص) بیان کرده‌اند حق باشد.
در ادامه این روایت آمده است که به اذن الهی حادثه‌ای رخ داد و او جان خود را از دست داد.
برخی نقل‌ها از فرود آمدن سنگی از آسمان سخن گفته‌اند و برخی دیگر وقوع صاعقه را روایت کرده‌اند.
پس از این واقعه، آیات آغازین سوره معارج نازل شد؛ آیاتی که در منابع تفسیری به این ماجرا مرتبط دانسته شده‌اند.
غدیر؛ رویدادی فراتر از یک واقعه تاریخی
واقعه غدیر خم تنها یک اجتماع بزرگ یا یک خطابه تاریخی نبود، بلکه رخدادی بود که در برابر چشمان هزاران مسلمان رقم خورد و نام آن تا امروز در منابع تاریخی و روایی باقی مانده است.
از همین رو، غدیر در فرهنگ اسلامی به عنوان یکی از برجسته‌ترین رخدادهای تاریخ اسلام شناخته می‌شود؛ روزی که در مسیر بازگشت از حج، در سرزمین غدیر خم، پیام مهمی به امت اسلامی ابلاغ شد و صفحه‌ای ماندگار در تاریخ مسلمانان رقم خورد.
غدیر یکی از بزرگ‌ترین شعائر دینی و از مهم‌ترین ارکان هویت شیعی
حجت الاسلام والمسلمین ناصر رفیعی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه ممتاز عید غدیر در فرهنگ اسلامی اظهار کرد: غدیر یکی از بزرگ‌ترین شعائر دینی و از مهم‌ترین ارکان هویت شیعی است که در روایات اهل‌بیت (ع) درباره عظمت و فضیلت آن تأکیدهای فراوانی صورت گرفته است.
وی افزود: در روایات آمده است که همه پیامبران الهی نسبت به بزرگداشت روز غدیر اهتمام داشته‌اند و این روز در عالم ملکوت با عناوینی همچون عهد معهود و میثاق مأخوذ شناخته می‌شود.
استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه فضائل و برکات عید غدیر در روایات اسلامی بسیار گسترده بیان شده است، گفت: تکریم این روز، اطعام مؤمنان و گرامیداشت شعائر غدیر از اعمالی است که در منابع دینی مورد توجه ویژه قرار گرفته و برای آن آثار و پاداش‌های فراوانی ذکر شده است.
وی ادامه داد: غدیر باید در جامعه اسلامی به یک فرهنگ عمومی و نهادینه تبدیل شود و همان‌گونه که عاشورا در عرصه عزاداری و سوگواری جایگاهی ویژه دارد، غدیر نیز باید در عرصه شادی، ولایت‌مداری و ترویج معارف اهل‌بیت (ع) حضوری پررنگ و فراگیر داشته باشد.
غدیر باید به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود
رفیعی با تأکید بر ضرورت احیای گسترده شعائر غدیر تصریح کرد: برگزاری جشن‌ها، اطعام مؤمنان، تکریم خانواده‌ها و تبیین معارف ولایت از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تعمیق فرهنگ غدیر در جامعه کمک کند.
وی خاطرنشان کرد: بسیاری از مناسبت‌های مهم تاریخ اسلام به نحوی با مسئله ولایت و جایگاه امیرالمؤمنین (ع) ارتباط پیدا می‌کنند و از این جهت غدیر را می‌توان منشأ و ریشه بسیاری از رخدادهای سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام دانست.
استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود به زیارت غدیریه امام هادی (ع) اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین اسناد روایی در تبیین جایگاه ولایت امیرالمؤمنین (ع)، زیارت روز غدیر امام هادی (ع) است که متأسفانه کمتر مورد توجه عمومی قرار گرفته است.
وی افزود: این زیارت شریف که از امام هادی (ع) نقل شده، از جامع‌ترین متون روایی درباره فضائل امیرالمؤمنین (ع) و مسئله ولایت به شمار می‌رود و بخش قابل توجهی از آن بر استناد به آیات قرآن کریم استوار است.
رفیعی اظهار کرد: امام هادی (ع) در این زیارت با بهره‌گیری از آیات متعدد قرآن کریم، جایگاه والای امیرالمؤمنین (ع) را تبیین کرده و مجموعه‌ای از فضائل آن حضرت را بر پایه آموزه‌های وحیانی بیان فرموده‌اند.
زیارت غدیریه امام هادی سندی ماندگار در تبیین ولایت است
وی با اشاره به شرایط تاریخی صدور این زیارت گفت: امام هادی (ع) در مسیر انتقال اجباری از مدینه به سامرا و در روز عید غدیر موفق به زیارت مرقد مطهر امیرالمؤمنین (ع) شدند و در همان فرصت، این زیارت ارزشمند را انشا فرمودند.
استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: این متن روایی در حقیقت مجموعه‌ای مستند از فضائل امیرالمؤمنین (ع) است که با استناد به آیات قرآن کریم تدوین شده و ظرفیت بسیار مهمی برای تبیین مسئله ولایت در اختیار پژوهشگران و مبلغان قرار می‌دهد.
وی با اشاره به جایگاه بی‌نظیر شخصیت امیرالمؤمنین (ع) افزود: فضائل آن حضرت تنها در آثار شیعیان نقل نشده بلکه بسیاری از دانشمندان و اندیشمندان اهل سنت نیز درباره عظمت شخصیت ایشان سخن گفته‌اند.
رفیعی با اشاره به دیدگاه ابن ابی‌الحدید معتزلی گفت: این دانشمند برجسته اهل سنت در شرح نهج‌البلاغه، فضائل فراوانی برای امیرالمؤمنین (ع) برشمرده و با استناد به منابع معتبر، بر جایگاه ممتاز آن حضرت تأکید کرده است.
وی ادامه داد: هنگامی که معیارهای قرآنی همچون علم، تقوا و جهاد مورد بررسی قرار می‌گیرد، جایگاه ممتاز امیرالمؤمنین (ع) در تاریخ اسلام بیش از پیش آشکار می‌شود و همین شاخص‌ها مبنای شناخت صحیح مسیر ولایت است.
امام حسین (ع) معیارهای امامت را تبیین کرد
استاد حوزه علمیه قم در ادامه با اشاره به نامه تاریخی امام حسین (ع) به مردم کوفه اظهار کرد: سیدالشهدا (ع) در پاسخ به دعوت مردم کوفه، معیارهای اساسی امامت را تبیین کردند و یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های امام را حاکمیت بر اساس قرآن دانستند.
وی افزود: بر اساس این نگاه، امام کسی است که شناخت عمیق از قرآن داشته باشد و بتواند معارف الهی را برای جامعه تفسیر و تبیین کند.
رفیعی خاطرنشان کرد: نهج‌البلاغه نمونه‌ای روشن از پیوند عمیق امیرالمؤمنین (ع) با قرآن کریم است و در بخش‌های مختلف آن، آیات الهی مورد استناد و تفسیر قرار گرفته است.
وی بیان کرد: اهل‌بیت (ع) همواره مفسران حقیقی قرآن بوده‌اند و نقش آنان در تبیین مفاهیم و آموزه‌های وحیانی، نقشی بی‌بدیل و تعیین‌کننده است.
دشمنان به دنبال کمرنگ کردن فرهنگ غدیر هستند
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به تلاش برخی جریان‌ها برای ایجاد شبهه درباره مسئله ولایت گفت: امروز نیز همچنان تلاش‌هایی برای فاصله انداختن نسل جوان از فرهنگ غدیر و معارف اهل‌بیت (ع) در جریان است و ضرورت دارد این واقعه بزرگ بیش از گذشته تبیین شود.
وی افزود: بزرگان شیعه در طول تاریخ با تحمل سختی‌ها و مجاهدت‌های فراوان از معارف ولایت پاسداری کرده‌اند و امروز وظیفه عالمان و مبلغان دینی استمرار همین مسیر است.
رفیعی تصریح کرد: فرهنگ غدیر باید از طریق فعالیت‌های تبلیغی، تولید محتوا، برگزاری مراسم و ترویج معارف اهل‌بیت (ع) به نسل‌های جدید منتقل شود تا این میراث ارزشمند همچنان زنده و پویا باقی بماند.
وی در پایان با دعوت مردم به بزرگداشت باشکوه عید غدیر گفت: اطعام، اکرام، هدیه دادن، تکریم خانواده‌ها و مشارکت در برنامه‌های فرهنگی از جمله جلوه‌های احیای این عید بزرگ است و هرچه جامعه اسلامی در مسیر ترویج فرهنگ غدیر گام بردارد، برکات آن در ابعاد مختلف نمایان‌تر خواهد شد.