جریان غدیر؛ انتصاب و معرفی معیار امامت و ولایت

خبرگزاری مهر، گروه استانها- حجت‌الاسلام دکتر ناصر خدایاری*: غدیر خم یک روز و آن هم منحصر به ۱۸ ماه ذی الحجه از سال ۱۰ ه.ق نیست؛ بلکه ترسیم آینده امت و اشاره به اساسی ترین مساله امت یعنی امامت و رهبری است.
غدیر از جهتی در ردیف عید قربان و عید فطر است؛ ولی از منظر اجتماعی و سیاسی، عمیق ترین و اثرگذارترین عید در حیات مسلمین محسوب می شود.
گرچه غدیر فقط از سوی شیعیان بزرگ داشته می شود، ولی متعلق به همه مسلمانان است.
همان اندازه که پیامبر اسلام (ص) متعلق به شیعیان نیست، علی بن ابی طالب (ع) نیز متعلق به آنها نیست.‌اساسا نقش پیامبر و امام فراتر از تعلقات مذهبی است.
می فرماید: ما ارسلناک الا کافه للناس‌.
پیامبر اسلام ص در مورد نقش پدرانه خود در قبال امت می فرمایند: «من و علی پدران این امتیم»
آنچه در خصوص امامت امت و ولایت، مطرح اعم از آیات و یا سنت، همه در ضمن خطبه غدیر بیان شده است:
۱.
معرفی ویژگیهای ولی مسلمانان در قالب آیه شریفه" انما ولیکم الله و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یوتون الزکوه و هم راکعون"، طبق آیه مزبور، ولی مسلمانان "الله"، "رسول خدا"، و " مومنانی هستند که نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکوه می پردازند" می باشند.
۲.
در روز غدیر مصداق بارز ولی پس از خدا و رسول خدا، بدست خود پیامبر اسلام ص معین و معرفی شدند چرا که طبق قرائن تاریخی، تنها علی علیه السلام از چنین ویژگی برخوردار بوده است.
۳.
در خطبه غدیر که از ۱۰ بخش و ۱۱۰ فراز تشکیل شده است و مراسم آن سه روز طول کشید و آیات متعددی در ضمن خطبه مربوطه مطرح گردیده است ویژگیهای سومین دسته از اولیای الهی به وضوح بیان گردیده است.
۴.
پیامبر اسلام مساله ولایت را در میان ۱۰۰ الی ۱۲۰ هزار نفر از امت بیان نمودند.
غدیر خم در آخرین حج و آخربن سال از حیات پیامبر مطرح شده است یعنی درست زمانی که هیچ مسئله ناگفته ای نمانده بود الا مساله جانشینی پیامبر اسلام.
۵.
در روز غدیر خم، پیامبر به صورت توصیه و یا از طریق وصیت و یا پنهانی به مساله رهبری نپرداختند؛ بلکه به وضوح مساله را بیان نمودند.
ابتدا ولی مورد نظر را در سمت راست خود قرار داده و سپس دست وی را به نشانه مصداق به روز ولی، راسا بلند نمودند.
۶.
پیامبر اسلام ص قبل از معرفی جانشینی جانشین خود، ارتباط مساله امامت با امت را اینگونه بیان نمودند: «ایهاالناس من اولی بالمومنین من انفسهم؟
قالوا الله و رسوله»، پیامبر یک راست نیامدند دست رهبر بعد از خود را بالا برده و معرفی بکنند چرا که این مسئله را مرتبط با مردم می دانستند و لذا این سوال را از «ناس» نمودند که ای مردم چه کسی به مومنان حتی از خود آنها به خودشان نزدیک تر است؟
۷.
اما مسئله رهبری امت چه ارتباطی به مردم و نظر آنها می توانست پیدا بکند؟
اتفاقا نقطه قوت نظریه "امامت امت" همینجاست.
امامت در خلاء نیست، بلکه میان امت است‌.
از نظر رتبی ولایت ابتدائا و بالذات از آن خدا، سپس از آن رسول و در طول آنها و در مرحله بعدی به دارنده ویژگی های سه گانه مزبور متعلق است.
۸.
در نظریه «امامت امت»نقش امت در تعیین امام نادیده گرفته نشده است، بلکه در لفافه انتصاب مطرح گردیده است.
با وجود اینکه این مساله یک امر الهی بوده است خطاب به مردم می فرمایند «چه کسی به مومنان از خود آنها نزدیکتر است؟
و با این زمینه چینی می فرماید: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه ...»
۹.
امامت از منظر مفهومی، یک واژه دو طرفی است، امام جلوتر و امت پشت سر امام قرار می گیرند.
وجود امام بدون امت بی معنی است چنانکه امت بدون امام.
رابطه امام و امت، شبیه رابطه والی و رعیت و حاکم و محکوم نیست، بلکه رابطه پیوند عمیق بین دو طرفی است که قوام هر یک به دیگری گره خورده است.
۱۰.
اما عمده کسانی که در مساله غدیر به بحث می پردازند به آیه شریفه ۶۷ از سوره مائده استناد می کنند: «ای رسول آنچه از سوی خداوند بر تو نازل شده است را ابلاغ کن، اگر این چنین نکنی رسالت الهی را به انجام نرسانده ای.
خداوند تو را از مردم صیانت خواهد نمود».
باز به نقش مردم اشاره شده است و توصیه به عدم حراس از مردم نموده است.
آیه شریفه درصدد بی اعتنایی به مردم نیست، اتفاقا در جهت نگهداشت هوا و منافع معنوی مردم است.
مردمانی که در برابر پیامبر تمکین نمودند محال بود که با جانشین وی زاویه پیدا بکنند و آنانکه با پیامبر نبودند محال بود که با علی سازگار باشند.
در آیه شریفه محتملا به واکنش این دسته از مردم اشاره شده است.
نتیجه؛ در نظریه امامت امت اصولا شکافی بین امام و ماموم فرض نمی شود چرا که تصور وجود امام بدون ماموم و ماموم بدون امام تقریبا غیر ممکن و انتخاب و انتصاب تو در توی هم معرفی شده اند.
*استاد دانشگاه و فعال فرهنگی، سیاسی آذربایجان غربی