۶ چالش ترکیه در عضویت در ناتو

به گزارش مشرق، این روزها مقامات سیاسی – امنیتی ترکیه، این کشور را برای برگزاری اجلاس ویژه سران ناتو مهیا می‌کنند.
با احتساب سران کلیه کشورهای عضو پیمان نظامی ناتو و همچنین رهبران چند کشور مهمان، آنکارا پذیرای صدها نفر از رهبران، وزرا، مشاورین و فرماندهان و مهمانان ویژه از ۴۰ کشور جهان خواهد بود.
چرا که علاوه بر ۳۲ عضو ناتو به عنوان مهمانان ثابت، قرار است رهبران چند کشور عربی نیز به این نشست دعوت شوند.
ترکیه در شرایطی خود را برای برگزاری این اجلاس آماده می‌کند که اولاً ائتلاف نظامی آتلانتیک موسوم به ناتو، به خاطر اختلافات عمیق آمریکا – اروپا، عملاً بر لبه پرتگاه قرار گرفته است.
اختلافات ریشه داری که امانوئل ماکرون آن را با عبارت به یادماندنی «مرگ مغزی ناتو» توصیف کرده و آشکارا به این اشاره کرده بود که اروپا باید ارتش دفاعی خودش را داشته باشد و خود را وابسته به ناتو نداند.
در نتیجه سوال بزرگ برای مقامات آنکارا اینجاست: اگر آمریکا کلاً از ناتو خارج شود، یا اگر شرایطی پیش بیاید که بتوان آن را به عنوان انحلال و پایان حیات هشتاد و چند ساله ناتو تلقی کرد، ترکیه باید چه تصمیمی بگیرد؟
آیا باید تلاش کند تا در سازمان دفاعی جدیدی که اروپایی‌ها تاسیس می‌کنند جایی برای خودش دست و پا کند یا به شکلی بلندپروازانه و ایده آلیستی، به اتحاد با پاکستان، عربستان و مصر بیاندیشد؟
یکی از مهمترین رویدادهایی که امسال بر اجلاس سران ناتو در کاخ ریاست جمهوری بش تپه آنکارا سایه انداخته، این واقعیت است که بزرگترین و قدیمی‌ترین پیمان نظامی جهان، در اثنای تصمیم حیاتی و تاریخی جمهوری اسلامی ایران برای بستن تنگه هرمز، جرات نکرد تا برای بازگشایی قلدرانه تنگه، با آمریکا همراه شود.
در نتیجه می‌توان از حالا پیشبینی کرد که ترامپ، باز هم با کنایات و سخنان تند و تیز خود، سران ناتو را به باد انتقاد خواهد گرفت.
هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه اعلام کرده که مقامات سیاسی، امنیتی و انتظامی این کشور، تمام پروتوکول‌های حفاظتی برگزاری اجلاس مزبور را با این فرضیه طراحی کرده‌اند که دونالد ترامپ نیز به دعوت اردوغان پاسخ مثبت داده و راهی آنکارا خواهد شد.
اما تا این لحظه، آمریکا به این درخواستِ ترکیه پاسخ روشنی نداده است.
تناقض‌های عمده ترکیه در ناتو
پس از جنگ جهانی دوم، ترکیه نیز به پیمان نظامی ناتو پیوست و حالا یک تاریخ طولانی هشتاد ساله از همراهی این کشور با پیمان نظامی ناتو سپری شده است.
جغرافیای سیاسی خاص ترکیه و موقعیت طلایی آن در کنار دریای سیاه، باعث شد که برای کشورهای غربی اهمیت خاصی پیدا کند و آن را به مثابه دیواری در برابر اتحاد جماهیر شوروی تلقی کند.
اما بسیاری از تحلیلگران ترکیه معتقدند که ترکیه در دوران چند دهه گذشته، هیچگاه تهدیدی از جانب شوروی دریافت نکرده و اتفاقاً بزرگترین چالش‌های سیاسی و امنیتی، به خاطر نفوذ ناتو بوده است!
در مجموع، ترکیه در حال حاضر به خاطر عضویت در ناتو با این چالش‌های بزرگ روبروست:
الف) از یک سو، یکی از مهمترین اعضای این اتحاد است و دومین ارتش بزرگ ناتو را دارد.
اما از حیث تجهیزات نظامی و به ویژه سیستم‌های موشکی، همواره محتاج به کمک بوده، اما ناتو حاضر نشده توقعات ترکیه را برآورده کند.
در نتیجه ارتش ترکیه از سیستم‌های موشکی گرفته تا هواپیماهای جنگنده با نیازهای بزرگی روبروست که ناتو به آنها اعتنایی نکرده است.
ب) ترکیه موقعیت جغرافیایی حساسی دارد.
از سویی به خاطر تنگه‌های بسفر و داردانل، دسترسی به دریای سیاه را کنترل می‌کند و از دیگر سو، عملاً در تقاطع اروپا، خاورمیانه، قفقاز و مدیترانه شرقی قرار دارد.
با این حال، رابطه ترکیه با آمریکا و اتحادیه اروپا گرم نیست و دست کم با دو کشور عضو ناتو یعنی یونان و قبرس، تنش‌ها و اختلافات بزرگی دارد.
ج) ترکیه یکی از بحث‌برانگیزترین اعضای ناتو است و اغلب در مورد اولویت‌های اتحاد اختلاف نظر دارد.
د) ترکیه در پرونده‌هایی مانند اوکراین، سوریه، لیبی، مدیریت مهاجرت، ترانزیت انرژی و مبارزه با تروریسم نقش‌های مهمی دارد، اما در تعامل و اشتراک اطلاعاتی – امنیتی ناتو، عملاً به بازی‌های بزرگ راه داده نمی‌شود.
ه) ترکیه رابطه پیچیده‌ای با روسیه دارد و حاضر نیست زیر بار تحمیل دیدگاه‌های آمریکا و اعضای ناتو برود و مانند آنها با روسیه رفتار کند.
اما در عین حال، ناچار است در یک باشگاه ضد روسی، وفاداری خود را اثبات کند!
و) بسیاری از اندیشکده‌های غربی از جمله چتم هاوس انگلیس، معتقدند که ناتو نمی‌تواند بدون ترکیه به طور مؤثر جبهه جنوب شرقی خود را تأمین کند.
با این حال، ناتو اولاً نگرانی‌های امنیتی ترکیه را جدی نمی‌گیرد و دوم این که حاضر نیست برای تامین تسلیحات و تجهیزات نظامی ترکیه قدمی بردارد.
در شرایطی که اعضای ناتو ناچارند برای مهار دونالد ترامپ یا اقناع او راهی پیدا کنند، در عین حال مجبورند در خانه میزبان یعنی در آنکارا یک بار دیگر به این اشاره کنند که از دید آنها تداوم روابط ویژه با روسیه، هنوز هم بزرگترین تناقض استراتژیک ترکیه در پیمان ناتو است.
ولی مساله اینجاست که سران ترکیه نگرش متفاوتی به این موضوع داشته و معتقدند که ناتو نمی‌تواند وضعیت عینی ترکیه را درک کند.
چرا که از دید ترکیه، روسیه به طور همزمان، هم رقیب، هم شریک، همسایه و تأمین‌کننده انرژی است و جالب اینجاست که حتی با وجود روابط تنگاتنگ بین آنکارا و مسکو، آنها درباره پرونده حساس و مهمی مانند تاتارهای کریمه، اختلاف نظر عمیق دارند.
ولی در هر حال، برخلاف لهستان یا کشورهای بالتیک، آنکارا نمی‌تواند به رویارویی مستقیم با مسکو بیاندیشد و باید این واقعیت را به یاد داشته باشد که در حوزه‌های انرژی، تجارت، گردشگری، قدرت هسته‌ای و دیپلماسی منطقه‌ای، به روسیه وابسته است.
این موضوع باعث ایجاد تنش مداوم در داخل ناتو می‌شود و بسیاری از متحدان نگرانند که استراتژی متعادل‌سازی آنکارا، انسجام اتحاد را تضعیف کند.
محققان چتم هاوس آشکارا به این اشاره می‌کنند که ترکیه خود را نه تنها به عنوان یک کشور مرزی ناتو، بلکه به عنوان یک قدرت منطقه‌ای مستقل می‌بیند و گسترش اشتراک‌گذاری اطلاعات در مورد فعالیت‌های روسیه، پیچیده خواهد شد.
بدون تردید باید گفت: چالش در دریای سیاه یکی از مهمترین و حساس‌ترین موضوعات بین ترکیه و ناتو است.
این موضوع به ویژه پس از جنگ اوکراین به طور چشمگیری اهمیت پیدا کرده است.
ترکیه به دلیل کنترل تنگه‌های بسفر و داردانل تحت کنوانسیون مونترو، موقعیت منحصر به فردی دارد و هیچ عضو دیگری از ناتو از اهرم قابل مقایسه‌ای برخوردار نیست.
علاوه بر موضوع روسیه – اوکراین، مباحثی مانند مسیرهای انرژی، صادرات غلات و بازدارندگی ناتو در این پرونده دخیلند و بسیاری از تحلیلگران اکنون دریای سیاه را یکی از مهمترین عرصه‌های استراتژیک ناتو می‌دانند.
در شرایطی که کارشناسان توصیه می‌کنند که همکاری دریایی ناتو گسترش یابد و هماهنگی قوی‌تر رومانیایی-بلغاری-ترکی در جریان باشد، اجرای این خواسته چندان آسان نیست.
به طور خلاصه باید گفت در تمام حوزه‌ها از صنایع دفاعی گرفته تا موضوع روسیه و دریای سیاه، ناتو می‌خواهد ترکیه به سمت ادغام برود، اما ترکیه تمایل دارد که استقلال استراتژیک داشته باشد.
در پایان باید گفت: سوال اصلی ناتو و ترکیه قبل از اجلاس آنکارا این نیست که «آیا ترکیه در حال دور شدن از ناتو است یا خیر؟».
این سوال، از بسیاری جهات ساده‌انگارانه است و پرسش اصلی را باید به این شکل مطرح کرد: «آیا ناتو می‌تواند با ترکیه‌ای مستقل‌تر، بلندپروازتر، از نظر نظامی توانمندتر و از نظر منطقه‌ای تأثیرگذارتر سازگار شود؟»
بنابراین درباره موقعیت آتی ترکیه در پیمان ناتو، باید به این اندیشید که آیا طرفین می‌توانند از رابطه‌ای مبتنی بر سوءظن متقابل به رابطه‌ای مبتنی بر چانه‌زنی استراتژیک تغییر جهت دهند یا خیر.
اگر این اتفاق بیفتد، آنکارا می‌تواند نه تنها به عنوان سپر جنوب شرقی ناتو، بلکه به عنوان یکی از معماران اصلی اتحاد در دریای سیاه، خاورمیانه و اوراسیا ظاهر شود.
در غیر این صورت و در شرایطی که اختلافات بین آمریکا و کشورهای اروپایی عضو ناتو عمیق‌تر شود، احتمال جاگیری ترکیه در سازمان نظامی بعدی، دور از ذهن به نظر می‌رسد.