چگونه یک بنای ایرانی، معماری غرب را دگرگون کرد؟
از کوشک ایرانی تا گلخانههای شیشهای و مجلل امروزی اروپا مسیری طولانی پیموده شده است. این بناهای دلنشین که روزگاری پناهگاهی در برابر غم روزگار بودند، چگونه به نمادی از شکوه و زیبایی بدل شد.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب آزاد: بهار، با آمدنش، نه تنها طبیعت را به زندگی بازمیگرداند، بلکه نویدبخش رهایی از روزهای سرد و غمانگیز زمستان است.
این فصل زیبا، همواره الهامبخش شاعران و اندیشمندان بوده و ایرانیان از دیرباز، بهار را فرصتی برای نزدیکی بیشتر به آغوش طبیعت میدیدند.
اما روزگار، با فراز و نشیبهایش، گاه خوشیها را کوتاه و گاهی دلها را در هجران فرو میبرد.
با این حال، در میان این چرخشهای ایام، آنچه ماندگار میشود، نه فقط خاطره دیدن و شنیدن، بلکه خلاقیت و شکوفایی هنر آدمی است.
سعدی علیهالرحمه در غزلی میگوید:
برخیز که میرود زمستان
بگشای در سرای بستان
بنشین که بهار باز آمد
وی مونس غمگنان درمان
هر چند که روزگار ما را
با اینهمه بخت کرد یکسان
گه با من و گاه با دگر کس
گاهی ز وفا و گه ز هجران
شادیم به یادگار ماند
ای دوست بیا و میده ارزان
در روزگاری که بهار در سرما یا پشت دیوارهای بلند قصرهای سلطنتی محدود میشد، ایرانیان راه حلی هوشمندانه یافتند: «کوشک».
این بناهای دلنشین با گنبدها و طاقهای باز، فضایی دلنشین در قلب باغها میآفریدند و به انسان اجازه میدادند تا در کنار نسیم و سبزه، لحظاتی از غم روزگار بیاسایند.
اما این ایده، سفری شگفتانگیز را آغاز کرد؛ سفری که از معماری غنی ایران و عثمانی آغاز شد، از کاخهای باشکوه استانبول گذشت، در خاطرات سفرنامهنویسان اروپایی نقش بست و در نهایت، به «گلخانههای» مجلل و شیشهای پادشاهان اروپا راه یافت.
این گزارش، داستان این تحول را روایت میکند؛ از چگونگی ساخت «کوشک بغداد» در قصر توپقاپی(کاخ توپکاپی) و تأثیر آن بر معماری آن دوران، تا چگونگی الهامبخشی این سازه بر باغها و خیابانهای اروپا در قرنها بعد و تبدیل آن به سازههایی که امروز به نام گلخانه میشناسیم.
سفری که نشان میدهد چگونه یک ایده معماری، از شرق به غرب، مسیری طولانی را پیموده و در هر مرحله، شکلی نو به خود گرفته است.
کوشک چیست و از کجا آمده؟
آنچه امروز به عنوان خانه ییلاقی، سکوهای سرپوشیده در پارکها یا میادین شهرها میشناسیم، در اصل از واژه «کیوسک» و «کوشک ایرانی» گرفته شده است.
کوشک فضایی است با یک گنبد و دیوارهای قوسدار و باز به اطراف.
در دوره سلجوقی، این سازه به بنای اصلی مسجد اضافه شد و بعدها توسط سلاطین عثمانی به شکل خانههای ترکی درآمد.
معروفترین کوشکهای قصر توپقاپی، کوشک سینیلی و کوشک بغداد هستند.
کوشک بغداد در ترکیه
در قصر توپقاپی ترکیه، کوشکی به نام «کوشک بغداد» وجود دارد.
این بنا در سال ۱۰۴۹ هجری قمری به دستور سلطان مراد چهارم، پس از فتح بغداد توسط او، ساخته شد.
کوشک بغداد شامل یک سالن ملاقات است که سقف آن با پوششی پوشیده شده (نوع پوشش در متن اصلی مشخص نیست) و یک دودکش بلند دارد تا دود حاصل از آتش به بیرون هدایت شود.
این کاخ جذاب و سحرانگیز از زیباترین جاهای دیدنی ترکیه است که روی بلندترین نقطه کوهپایهای ساخته شده که دریای مرمره دقیقا روبهروی آن قرار دارد.
رفتن از فرودگاه آتاتورک استانبول به کاخ توپقاپی حدود ۵۰ دقیقه طول میکشد.
جاذبههای گردشگری مهم دیگری مثل مسجد سلطان احمد، ایاصوفیه، آب انبار باسیلیکا هم نزدیک این کاخ ساخته شدهاند.
بهدلیل اینکه اطراف کاخ توپقاپی پر از باغ و محوطههای سرسبز است، فصل بهار از تمام زمانهای دیگر دیدنیتر است.
و دقیقا به همین دلیل در این فصل استانبول شلوغتر و همهچیز گرانتر میشود؛ پس اگر دوست دارید در زمان خلوتتر و با هزینه کمتری کاخ توپکاپی را ببینید، فصلهای سرد سال بهترین گزینه هستند.
سبک معماری کاخ توپقاپی استانبول به شکل تودرتو است و شما برای دیدن بخشهای مختلف آن باید از چهار حیاط رد شوید.
پیشنهاد میکنم با ورود به این کاخ اول به به بالای سرتان نگاه کنید تا مسحور معماری و حکاکیهای سقف آن شوید.
اینجاست که آرزو میکنید کاش سقف اتاق شما هم به این شکل بود تا هر شب با خیره شدن به آن خوابتان ببرد.
یکی دیگر از جذابیتهای کاخ توپقاپی استانبول تالاری است که در آن اشیای مذهبی مربوط به دوران پیامبر و مکه نگهداری میشوند.
سلطان سلیم در آن زمان با سفر به نقاطی مثل قاهره، مدینه، مکه و بغداد این اشیای ارزشمند را جمعآوری میکرد و به کاخش در استانبول انتقال میداد.
موضوع جالب توجه درباره این تالار این است که در تمام سالهای حکومت عثمانی داخل آن قرآن خوانده میشد؛ حالا هم در زمان باز بودن موزه صدای تلاوت قرآن را یکسره میشنوید.
کوشک سینیلی در سال ۸۷۸ هجری قمری به دستور سلطان محمد فاتح در قصر توپقاپی استانبول ساخته شد.
این بنا دو طبقه داشت و روی آن گنبدی با اضلاع آزاد قرار گرفته بود که به باغهای قصر مشرف میشد.
کاخ توپقاپی استانبول چند سال بعد از فتح قسطنطنیه و به دستور سلطان محمد دوم ساخته شد.
او در سال ۱۴۷۸ به این کاخ نقل مکان کرد و تا زمان مرگش در آن ماند.
در طول امپراتوری ششصد ساله عثمانی، حدود سی سلطان از داخل همین کاخ به اداره امور کشور پرداختند و به وسعت و سبک معماری آن افزودند.
کاخ توپقاپی استانبول که مملو از عمارتها و کاخهای باشکوه در استامبول است، نزدیک به چهار قرن منزل سلطان عثمانی بود و از حدود یک قرن پیش به عنوان موزه افتتاح شد.
بنای ۵۰۰ سالهای که نهتنها برای معماری باشکوهش بلکه ارزشهای فرهنگی و تاریخی انکارنشدنی واقعا ارزش دیدن را دارد.
این بنا اولین کاخی است که در دوره عثمانی ساخته شده و یکی از میراثهای جهانی یونسکو است.
مهمترین دلیل جذب گردشگران به اینجا این است که بهعنوان بزرگترین و قدیمیترین کاخ جهان شناخته میشود.
کاخ توپقاپی استانبول همچنین اهمیت ویژهای برای مسلمانان دارد؛ چون یادگاریهایی از پیامبر هم در این موزه نگهداری میشود.
کاخ توپقاپی استانبول را سلطان محمد دوم از سال ۱۴۶۶ تا ۱۴۷۸ روی یک شبه جزیره کوچک ساخت.
این بنا حدود چهار قرن تا زمان ساخته شدن کاخ دلما باغچه بهعنوان مرکز سیاسی امپراتوری عثمانی شناخته میشد.
قصر توپقاپی استانبول در زمانی که ساخته شد، سرای جدید عامره نام گرفت.
سلطان محمد دوم با هدف ایجاد تمایز بین این کاخ و کاخ قدیمی قسطنطنیه آن را به عنوان کاخ جدید امپراتوری انتخاب کرد.
با گذشت زمان و رسیدن قرن نوزدهم، اسم این کاخ به توپکاپی یا توپقاپی (به ترکی طوپقاپو) تغییر پیدا کرد.
انتقال ایده کوشک به اروپا
اروپاییان ایده ساخت کوشک را از شرق به اروپا بردند.
پادشاه لهستان (استانیسلاوس لوران) علاقه زیادی به کوشک داشت و نمونههایی از آن را برای خود ساخت.
در ابتدا از کوشکها به عنوان مکانهایی برای صرف قهوه و نوشیدنی استفاده میشد.
اما بعدها به جایگاههایی برای نوازندگان و ایستگاههای اطلاعرسانی گردشگران تبدیل شدند و رونق بسیاری به باغها، پارکها و خیابانهای اصلی اروپا بخشیدند.
لیدی ماری ورتلی مونتاگو، همسر سفیر انگلیس در قسطنطنیه (استانبول امروزی)، در اول آوریل ۱۷۱۷ میلادی نامهای به آنه تیسلسویت نوشت.
او در این نامه از چیزی نوشت که امروزه آن را به نام گلخانه یا اتاقهای شیشهای در باغها و کنار خانهها میشناسیم.
تبدیل کوشک به گلخانه
خاندانهای سلطنتی اروپا، ایده کوشک را تغییر شکل دادند و به گلخانه تبدیل کردند.
اولین گلخانهها را هامفری رپتون برای پاویون سلطنتی در برایتون (انگلیس) ساخت.
ساخت این گلخانهها بسیار گرانقیمت بود.
در آن بناها، راهروهایی کوشکها را به اصطبلها متصل میکردند و این راهروها با شیشه پوشانده میشدند.
همچنین این راهروها به نارنجستان، گلخانه، آشیانه پرندگان، گرمخانه و بخشی محصور برای پرورش قرقاول متصل بودند.
تمام طرحهای خوب توسعه پیدا میکنند؛ بنابراین کوشک نیز به آنچه ما اکنون بهعنوان گلخانه یا همان اتاقهای شیشهای ساخته شده در باغها یا در کنارههای بسیاری از خانههای اروپایی میشناسیم، تغییر شکل داد.
اولین گلخانهها را همفری زیتون برای پاویون سلطنتی در برایتون ساخت.
ساخت آنها بسیار پرهزینه بود؛ در حالی که راهروها همچنین به نارنجستان، گلخانه آشیانه پرندگان و بخشی محصور شده جهت پرورش قرقاول و نیز گرمخانه متصل میشدند.
منطقه محصور برای پرورش قرقاول ریشه در جهان اسلام داشت و از کوشکهای بالای بام کاخهای قلعه اللهآباد در هندوستان اقتباس شده بود.
