آسمان «آبی» خاکی شد!

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها: روز سه‌شنبه هفته جاری صبح، هنوز کامل از راه نرسیده، اما آسمان خرم‌آباد شبیه غروب بود؛ نور خورشید از پشت پرده‌ای خاکستری عبور کرد و روی شهر، رنگی مات و خفه پاشید.
این ماجرا طی هفته‌ای که گذشت بارها در لرستان تکرار شد، کوه‌هایی که همیشه از هر نقطه شهر دیده می‌شدند، در مهی از گردوغبار گم شده‌اند.
در پیاده‌روها، مردم ماسک بر صورت دارند؛ نه از ترس ویروس، بلکه برای فرار از هوایی که دیگر قابل تنفس نیست.
راننده تاکسی شیشه‌ها را بالا کشیده، مغازه‌دار جلوی در ایستاده و مدام به آسمان نگاه می‌کند و کودکی که دست مادرش را گرفته، سرفه می‌کند؛ سرفه‌هایی کوتاه و ممتد، شبیه هشدار.
طی سال‌های گذشته گردوغبار دیگر مهمان موقت این استان نبوده؛ بلکه ساکنی دائمی شده که هر چند وقت یک بار، شهر را در خود فرو می‌برد.
نفس کشیدن سخت شده...
یکی از شهروندان خرم‌آبادی می‌گوید فقط برای یک کار ضروری از خانه بیرون آمده است: «واقعاً نمی‌شد توی این هوا بیرون آمد.
نفس کشیدن سخت شده.»
ما که جوانیم این‌طور نفس کم می‌آوریم، وای به حال سالمندان و بیماران
جوان دیگری که ماسکش را برای چند ثانیه کنار می‌زند، با صدایی گرفته می‌گوید: «ما که جوانیم این‌طور نفس کم می‌آوریم، وای به حال سالمندان و بیماران.»
زن میانسالی که کیسه خرید در دست دارد، مدام ماسکش را جابه‌جا می‌کند: « طی هفته جاری هوا همین‌طور بوده.
کسانی که کار ضروری ندارند، واقعاً بیرون نیایند.»
در میان این جملات ساده، یک واقعیت بزرگ پنهان شده است؛ لرستان دارد به زندگی زیر آسمانی خاکی عادت می‌کند.
وقتی شاخص‌ها فریاد می‌زنند
در هفته‌ای که گذشت، شاخص آلودگی هوا در خرم‌آباد به عدد ۷۰۰ رسید؛ عددی که معنایش فقط «هوای ناسالم» نیست، بلکه ورود به محدوده خطرناک و بحرانی بود.
مجتبی آهور، معاون محیط زیست لرستان، به مهر می‌گوید طی هفته جاری وضعیت بسیاری از شهرهای استان در شرایط «بسیار ناسالم» و حتی «خطرناک» قرار گرفت.
مردم لرستان طی هفته اخیر در هوایی نفس کشیده‌اند که آلودگی آن از محدوده قرمز عبور کرد و وارد محدوده بنفش شد
به گفته او، میزان ذرات معلق ۲.۵ و ۱۰ میکرون در برخی ساعات به بیش از ۷۰۰ رسید؛ یعنی مردم لرستان در هوایی نفس کشیده‌اند که آلودگی آن از محدوده قرمز عبور کرد و وارد محدوده بنفش شد!
دانشگاه علوم پزشکی لرستان نیز طی این هفته با صدور هشدار، از سالمندان، بیماران قلبی و تنفسی، کودکان و زنان باردار خواست تا حد امکان از حضور در فضای باز خودداری کنند.
اما مسئله اینجاست که در شهری غبارگرفته، همیشه نمی‌توان خانه‌نشین شد.
کارگر باید سرکار برود، راننده باید در خیابان باشد و بسیاری از مردم، ناچارند همین هوا را تنفس کنند.
زاگرس زیر سایه خاک
لرستان، سرزمین جنگل‌ها و کوه‌های بلند، حالا زیر لایه‌ای از گردوغبار نفس می‌کشد.
استانی که زمانی به «پایتخت طبیعت ایران» معروف بود، امروز روزهای زیادی را بدون آسمان آبی سپری می‌کند.
کامران فرمان‌پور، مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان، منشأ بخش مهمی از این ریزگردها را کانون‌های گردوغبار عراق می‌داند؛ توده‌هایی که با عبور از مرزهای غربی کشور، استان‌های زاگرس‌نشین را درگیر می‌کنند.
او به مهر می‌گوید طی هفته جاری با نزدیک شدن توده گردوغبار به غرب کشور، کارگروه اضطرار آلودگی هوا در لرستان تشکیل و هشدارهای لازم برای گروه‌های حساس صادر شد.
به گفته فرمان‌پور، چهارشنبه لرستان سیزدهمین روز آلوده سال را پشت سر گذاشته و سال گذشته نیز ۴۹ روز آلوده در استان ثبت شده است؛ آماری که نشان می‌دهد گردوغبار دیگر یک اتفاق مقطعی نیست، بلکه به بخشی از تقویم اقلیمی منطقه تبدیل شده است.
بادهایی که خاک می‌آورند
هم‌زمان، اداره کل هواشناسی لرستان نیز نسبت به پدیده گردوغبار در روزهای پنج شنبه و جمعه هشدار داده بود.
بهروز مرادپور، مدیرکل هواشناسی استان، از فعال شدن سامانه‌ای خبر داده بود که با وزش باد شدید، تندبادهای لحظه‌ای و گردوخاک همراه است و همه نقاط استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
او به مهر می‌گوید این سامانه علاوه بر افت کیفیت هوا، می‌تواند موجب کاهش میدان دید، سقوط اجسام، خسارت به سازه‌های موقت و حتی شکستن درختان کهنسال شود.
مرادپور از مردم خواسته بود که در زمان وقوع گردوغبار، از فعالیت‌های ورزشی در فضای باز خودداری کنند و تا حد امکان از ماسک استفاده کنند.
اما هشدارهای هواشناسی، فقط بخشی از ماجراست.
مسئله اصلی این است که لرستان در میانه چرخه‌ای قرار گرفته که هر سال شدیدتر می‌شود؛ چرخه‌ای از خشکسالی، بی‌ثباتی اقلیمی، بادهای منطقه‌ای و زمین‌هایی که به کانون تولید گردوغبار تبدیل شده‌اند.
ریزگرد؛ بحرانی فراتر از مرزها
کارشناسان معتقدند بخش مهمی از بحران گردوغبار در غرب ایران، ریشه‌ای فرامرزی دارد.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور، در جریان سفر سال گذشته خود به لرستان تأکید کرد که مهار کانون‌های گردوغبار بدون همکاری منطقه‌ای ممکن نیست.
او می‌گوید ایران برای مقابله با ریزگردها، ناچار است دیپلماسی محیط زیست را در سطح منطقه تقویت کند؛ چراکه بخش زیادی از کانون‌های تولید گردوغبار در کشورهای همسایه قرار دارند.
مقابله با گردوغبار در برنامه هفتم توسعه نیز دیده شده و رایزنی‌هایی با همکاری وزارت امور خارجه برای ایجاد هماهنگی منطقه‌ای در حال انجام است
به گفته انصاری، موضوع مقابله با گردوغبار در برنامه هفتم توسعه نیز دیده شده و رایزنی‌هایی با همکاری وزارت امور خارجه برای ایجاد هماهنگی منطقه‌ای در حال انجام است.
او همچنین از تشکیل صندوق‌ها و سازوکارهای مالی مشترک برای کمک به تثبیت کانون‌های گردوغبار در کشورهای منطقه سخن می‌گوید؛ اقدامی که اگرچه دیرهنگام به نظر می‌رسد، اما شاید تنها راه کاهش بحران در سال‌های آینده باشد.
خاکی که فقط روی شهر نمی‌نشیند
گردوغبار فقط دید افقی را کم نمی‌کند یا مردم را خانه‌نشین نمی‌کند؛ این پدیده آرام‌آرام کیفیت زندگی، اقتصاد و حتی سلامت روان جامعه را تغییر می‌دهد.
وقتی آسمان خاکستری می‌ماند، نشاط اجتماعی هم فرومی‌ریزد.
کودکان کمتر بازی می‌کنند، سالمندان بیشتر بیمار می‌شوند و شهرها به فضاهایی خسته و سنگین تبدیل می‌شوند.
در این میان، طبیعت زاگرس نیز آسیب می‌بیند.
گردوغبار روی برگ درختان می‌نشیند، فرایند فتوسنتز را مختل می‌کند و توان زیستی جنگل‌ها را کاهش می‌دهد؛ جنگل‌هایی که خودشان هم زیر فشار خشکسالی و آتش‌سوزی قرار دارند.
بحران ریزگردها، در حقیقت فقط بحران هوا نیست؛ بحران آینده زیست در غرب ایران است.
آسمانی که باید دوباره آبی شود
لرستان همواره با باران شناخته می‌شد؛ با آبشار، رودخانه و جنگل.
اما حالا مردمش، صدای هشدار آلودگی هوا را می‌شنوند.
ریزگردها آرام و بی‌صدا، سبک زندگی یک سرزمین را تغییر داده‌اند.
آن‌قدر آرام که شاید بسیاری هنوز عمق فاجعه را باور نکرده باشند.
اگر امروز مهار کانون‌های گردوغبار، احیای تالاب‌ها، مدیریت منابع آب و همکاری منطقه‌ای جدی گرفته نشود، آسمان خاکستری لرستان ممکن است به تصویری دائمی تبدیل شود؛ تصویری از شهری که کوه‌هایش هنوز پابرجاست، اما دیگر دیده نمی‌شوند.
شاید هنوز برای نجات آسمان زاگرس دیر نشده باشد؛ به شرط آنکه گردوغبار را فقط یک «پدیده فصلی» نبینیم، بلکه آن را هشداری بدانیم از زمینی که دارد توان نفس‌کشیدن خود را از دست می‌دهد.