"نمدمالی"؛ هنری در دست بی‌مهری

هنر نمدمالی یکی از کهن پیشه‌های شهر خمینی‌شهر است که با تازیانه بی‌مهری و کم‌توجهی کم‌کم به دست فراموشی سپرده می‌شود.
به گزارش ایسنا، نمد که نوعی زیرانداز سنتی است با پشم تولید می‌شود.
البته برخی از صوفیان و چوپانان نیز از نوع تن‌پوش آن استفاده می‌کردند.
زمانی در خمینی‌شهر نمدمالان راسته‌ای در محله گارسله ورنوسفادران داشتند و نمدمالان و کسانی که شغل‌هایی مرتبط با نمد چون کلاه مالی داشتند در آنجا مشغول کار بودند.
حسین لطفی یکی از نمدمالان قدیمی خمینی‌شهر در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا، در خمینی‌شهر از خاطرات شغلش و سختی‌هایش یاد می‌کند، از محله قدیمی‌اش "گارسله" که زمانی راسته نمدمال‌ها و کلاه مال‌ها بوده و پدر و پدر بزرگ نیز در آنجا به نمدمالی مشغول بوده‌اند، می‌گوید.
لطفی از پدر بزرگش نقل می‌کند که در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه بر روی کار نمدمالی مالیات می‌بندند.
نمدمال‌های اصفهان هم یک نمد شش در 10 درست می‌کنند.
40 نفر شبانه‌روز روی این نمد کار می‌کنند تا آن را به حاکم اصفهان هدیه کنند.
نمدی با طرح متفاوت و بسیار جالب از فرش بهارستان، فرشی که در زمان ساسانیان در کاخ مدائن پهن بوده است و در زمان حمله اعراب به ایران این فرش تکه‌تکه می‌شود.
با هدیه دادن این نمد زیبا به حکومت، نمدمال‌ها از آن زمان در اصفهان از دادن مالیات معاف می‌شوند.
وی از استادکارهای نمدمال قدیم یاد می‌کند و می‌گوید: به جرات می‌گویم که حاج آقاجان غفوری بهترین استاد نمدمال خمینی‌شهر بود که در سال 1353 به رحمت خدا رفت و در درست کردن عبانمد تبحر ویژه‌ای داشت.
پدرم استاد جعفر و پدر بزرگم نیز از نمدمالان ماهر بودند و من هم که نقاشی‌ام خوب بود، پدرم نقش‌های نمد را می‌داد تا من روی کار بیندازم.
لطفی گفت: نمدها انواع مختلف دارند که بیشتر برای زیرانداز استفاده می‌شود، البته مصارفی چون لباس، کلاه و خیمه و ...
نیز دارد.
از نمدهای پوششی که درست کردند می‌توان به عبانمدها اشاره کرد که آستین دارند و بیشتر چوپانان از آن استفاده می‌کنند، خرقه‌های بی‌آستین و پسک ها با آستین کوتاه‌تر از خرقه مالیده می‌شدند.
این نمدمال ادامه می‌دهد: نوع دیگر نمد نیز عرق‌گیر اسب است که زیر زین اسب‌ها پهن می‌شده است.
زیرمنقلی‌ها هم نمدهای گرد کوچکی بوده که برای پهن کردن زیر منقل ساخته می‌شد، چرا که از خواص نمد این است که اگر آتش بر روی آن بیفتد خاموش می‌شود و به جاهای دیگر سرایت نمی‌کند.
لطفی می‌گوید: در قدیم برای واردات برخی میوه‌ها چون موز از نمدهای ارزان قیمت استفاده می‌کردند.
نمدها را پهن می‌کردند و موزها را روی آن می‌چیدند و روی آن لایه‌ای دیگر از نمد می‌انداختند این‌گونه موزها تا مقصد سالم می‌ماند.
این نمدمال ادامه می‌دهد: در خمینی‌شهر تا آنجایی که اطلاع دارم فقط گارسله نمد می‌مالیدند.
عبانمدها را سه نفر، نمدهای 4 ضلعی را 5 نفر ، 3 ضلعی‌ها را 4 نفر و نمد کول را سه نفر می‌نشستند و می‌مالیدند.
اگر در زمان کار کردن این چند نفر با هم هماهنگ نبودند نمد آسیب می‌دید و تعادل آن به هم می‌خورد.
استادکار اصلی یک سری اشعار را به زبان نمدمالی می‌خواند تا هماهنگی افراد حفظ شود.
وی در مورد پشم مورد استفاده در کار نمدمالی توضیح می‌دهد که پشمی که در نمد استفاده می‌شود حتماً باید پشم بره باشد.
در ایران بهترین پشمی که برای نمد خوب است پشمی است که در شیراز تولید می‌شود که به آن می‌گویند پشم لری شیرازی، بعد از آن پشم بومی اصفهان و سپس پشم ترکی و پشم لری است.
برای داخل و وسط نمد نیز برخی‌ها پشم بز می‌ریزند.
لطفی در مورد روند کار و چگونگی نمدمالی می‌گوید: ابتدا پشم‌ها را در شش رنگ، رنگ می‌کردند.
رنگ‌های قرمز، آبی، سبز، نارنجی و وَقَم، نارنجی و گلی رنگ.
بعد که پشم‌ها خشک می‌شد پشم‌های نرم رنگی را روی پا می‌مالیدند و به صورت یک نخ باریک‌تر از انگشت در می‌آوردند و نقاش با آن نقش را روی حصیر می‌انداخت و بعد طرح‌ها با پشم پر می‌شد.
در نقاشی نمدمالی رنگ سبز و آبی نباید کنار هم باشند.
سبز با نارنجی و رنگ وقم (گلی) باید باشد.
این استاد نمدمالی ادامه می‌دهد: در راسته گارسله نقش و قالب نمد را روی حصیر می‌انداختند، حصیر را می‌پیچیدند و نیم ساعت پا می‌زدند تا پشم‌ها به هم فشرده شود، بعد آن را با آب شوره و صابون می‌شستند تا نقش‌ها محکم شود.
بعد که نمد را می‌گرفت و محکم می‌شد چند ساعت این نمد را می‌مالیدند تا شکل بگیرد.
اول یک پارچه پشم می‌ریختند بعد یک پارچه پشم درجه دو را در وسط کار و یک لایه هم روی آن می‌ریختند.
تمام این مراحل باید در هوای گرم انجام می‌شد، اگر هم هوا سرد بود این کار را کنار بخاری انجام می‌دادند چون به اصطلاح نمد سرما می‌خورد و خراب می‌شد.
لطفی می‌گوید: از جمله نقش‌هایی که در سده قدیم روی نمد انداخته می‌شد می‌توان به نقش‌های هشتی، ترنج، لوزی، گل و بوته‌ای و توگلی اشاره کرد که در خمینی شهر به نقش علی محمدی معروف بود.
این نقش را شخصی به نام علی‌محمد در قدیم ابداع کرده است و نقش توگلی هم از همه نقش‌ها سخت‌تر بود.
وی ادامه می‌دهد: در 1360 یک سری دستگاه‌هایی وارد شده بود که نمد را با آن می‌مالیدند اما آن کیفیتی که نمد دستی داشت را آن نمدها نداشت.
از خواص نمد می‌توان به خاصیت عایق بودن آن اشاره کرد که عایق گرما و سرماست.
همچنین در برخی از خواص این هنر دستی آمده که در تنظیم فشار بدن، رفع کمردرد و پا درد نیز مفید است.
این استاد نمدمالی می گوید: قبلاً نمدمال‌ها زیاد بودند، اما در حال حاضر یکی دو نفر بیشتر نمانده‌اند.
قبل از انقلاب، 84 دستگاه نمدمالی که هر دستگاهی حدود 5 نفر با آن کار می‌کردند در خمینی‌شهر فعال بود ولی هم‌اکنون به این صنعت بی‌مهری می‌شود.
انتهای پیام
گزارش از؛ سهیلا عموشاهی؛ ایسنا- منطقه اصفهان