چرا ساواک از یک کتاب عاشورایی هراس داشت؟

به گزارش خبرنگار مهر، در میان آثار مکتوبی که درباره قیام امام حسین(ع) منتشر شده‌اند، برخی تنها به بازگویی رویدادهای عاشورا یا گردآوری مراثی و اشعار آیینی پرداخته‌اند، اما کتاب «حسین پیشوای انسان‌ها» جایگاهی متفاوت دارد.
این اثر که نخستین بار در فروردین سال ۱۳۴۳ و در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ معاصر ایران منتشر شد، صرفاً یک مجموعه شعر و نثر عاشورایی نیست؛ بلکه سندی فرهنگی از پیوند ادبیات، اندیشه دینی و جریان‌های فکری پیش از انقلاب اسلامی به شمار می‌رود.
این کتاب به همت حاج محمود اکبرزاده، از فعالان فرهنگی و مذهبی مشهد، گردآوری شده و مجموعه‌ای از اشعار، مقالات، سخنان و نوشته‌های بیش از صد شاعر، نویسنده و اندیشمند ایرانی و غیرایرانی را درباره شخصیت، نهضت و اندیشه امام حسین(ع) در کنار یکدیگر قرار داده است.
اکنون پس از گذشت نزدیک به شش دهه، این اثر بار دیگر منتشر شده تا نسل جدید بتواند یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های عاشورایی دهه ۴۰ را مطالعه کند.
عاشورا از نگاه شاعران و اندیشمندان جهان
مهم‌ترین ویژگی «حسین پیشوای انسان‌ها» تنوع نگاه‌های موجود در آن است.
گردآورنده تلاش کرده است تنها به شعر فارسی یا آثار نویسندگان ایرانی اکتفا نکند، بلکه نوشته‌هایی از متفکران جهان اسلام و حتی برخی نویسندگان غیرمسلمان را نیز در کنار اشعار عاشورایی قرار دهد.
به همین دلیل، کتاب صرفاً یک دفتر شعر نیست، بلکه مجموعه‌ای از دیدگاه‌های ادبی، تاریخی، اجتماعی و اعتقادی درباره نهضت عاشورا محسوب می‌شود.
در این اثر، مخاطب با روایت‌های گوناگون از قیام امام حسین(ع) روبه‌رو می‌شود؛ روایت‌هایی که نشان می‌دهد عاشورا تنها یک حادثه تاریخی یا مذهبی نیست، بلکه رخدادی است که در طول زمان الهام‌بخش شاعران، نویسندگان و اندیشمندان بسیاری بوده است.
کتابی که در اوج اختناق منتشر شد
زمان انتشار این اثر، یکی از مهم‌ترین ابعاد آن به شمار می‌رود.
نخستین چاپ کتاب در سال ۱۳۴۳، تنها یک سال پس از قیام ۱۵ خرداد و در فضای امنیتی و محدود دوران حکومت پهلوی منتشر شد؛ دوره‌ای که انتشار آثار مذهبی با مضامین اجتماعی و انقلابی با دشواری‌های فراوان همراه بود.
در چنین فضایی، گردآوری و انتشار مجموعه‌ای که از قیام امام حسین(ع) به عنوان الگویی برای مبارزه با ظلم و ستم یاد می‌کرد، اقدامی صرفاً ادبی نبود، بلکه رنگ و بوی فرهنگی و اجتماعی نیز داشت.
همین مسئله باعث شده است که «حسین پیشوای انسان‌ها» امروز علاوه بر ارزش ادبی، به عنوان یک سند تاریخی نیز مورد توجه قرار گیرد.
یکی دیگر از ویژگی‌های کتاب، مقدمه‌های آن است.
استاد محمدتقی شریعتی در مقدمه خود به جایگاه عاشورا در بیداری جامعه اسلامی پرداخته و نقش این نهضت را در شکل‌گیری اندیشه‌های دینی بررسی کرده است.
از سوی دیگر، مقدمه حاج محمود اکبرزاده نیز تنها یک پیشگفتار معمولی نیست؛ بلکه نوعی آسیب‌شناسی از وضعیت شعر و ادبیات مذهبی آن روزگار به شمار می‌رود.
او ضمن اشاره به کاستی‌های موجود، تلاش می‌کند ضرورت تولید آثار عمیق‌تر درباره عاشورا را یادآور شود.
از انتشار کتاب تا تأسیس انتشارات سپیده
فعالیت‌های حاج محمود اکبرزاده پس از انتشار «حسین پیشوای انسان‌ها» ادامه یافت.
او در سال ۱۳۴۴ همراه با جمعی از فعالان فرهنگی و مذهبی از جمله رهبر شهید انقلاب، محسن محسنیان، حاج کاظم تدین، حاج عبدالرضا غنیان و غلامرضا قدسی، انتشارات «سپیده» را راه‌اندازی کرد.
فعالیت‌های فرهنگی این مجموعه و انتشار آثار مذهبی موجب شد ساواک نسبت به اعضای آن حساس شود و در نهایت حاج محمود اکبرزاده بازداشت و زندانی شود.
بخشی از این خاطرات و فعالیت‌ها در فصل «م.
اکبرزاده» نسخه جدید کتاب روایت شده است.
نسخه جدید کتاب تنها بازچاپ چاپ نخست نیست.
انتشارات راه یار ضمن حفظ کامل متن اصلی سال ۱۳۴۳، بخش‌هایی تازه شامل «درآمد»، «پیش‌گفتار» و مطالبی درباره زندگی و فعالیت‌های حاج محمود اکبرزاده به کتاب افزوده است تا مخاطب امروز بتواند با زمینه تاریخی انتشار اثر نیز آشنا شود.
ویراستاری این چاپ را محمدکاظم کاظمی برعهده داشته است.
او در مقدمه خود تأکید می‌کند که نباید این مجموعه را با معیارهای شعر مذهبی امروز سنجید؛ زیرا این کتاب متعلق به دوره‌ای است که شعر انقلاب اسلامی هنوز در آغاز راه قرار داشت و بسیاری از شاعران شناخته‌شده سال‌های بعد، فعالیت جدی خود را آغاز نکرده بودند.
در مقدمه خودش درباره این کتاب چنین می‌نویسد: «درباره حاج محمود اکبرزاده و جوانب متعدد شخصیت او بسیار سخن‌ها می‌شود گفت و شایسته این است که باری، کسی از اهل قلم و پژوهش همت کند و یادنامه‌ای حاوی خاطرات و روایت‌های اشخاص مختلف از وجوه مختلف زندگی و زمانه حاج محمود اکبرزاده فراهم آورد...»
سندی از تاریخ ادبیات آیینی
«حسین پیشوای انسان‌ها» تنها یک کتاب برای مطالعه اشعار عاشورایی نیست، بلکه تصویری از روند شکل‌گیری ادبیات مذهبی معاصر ایران نیز ارائه می‌دهد.
مخاطب در خلال صفحات آن می‌تواند با فضای فکری دهه ۴۰، دغدغه‌های نویسندگان مذهبی، جریان‌های فرهنگی پیش از انقلاب و نگاه شاعران آن دوره به نهضت امام حسین(ع) آشنا شود.
همین ویژگی سبب شده است که این اثر علاوه بر مخاطبان عمومی، برای پژوهشگران ادبیات آیینی، تاریخ‌پژوهان، دانشجویان علوم انسانی و علاقه‌مندان به تاریخ فرهنگی معاصر نیز ارزش مطالعاتی داشته باشد.
با وجود گذشت نزدیک به شصت سال از انتشار نخستین چاپ، این کتاب همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است؛ زیرا فراتر از یک مجموعه شعر، بخشی از حافظه فرهنگی جامعه ایران را ثبت کرده است.
این اثر نشان می‌دهد که چگونه ادبیات عاشورایی در دهه‌های پیش از انقلاب، علاوه بر جنبه‌های مذهبی، با مسائل اجتماعی و دغدغه‌های فرهنگی جامعه نیز پیوند خورده بود.
«حسین پیشوای انسان‌ها» فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ ادبیات معاصر ایران است؛ تاریخی که در آن عاشورا نه تنها موضوع شعر و مرثیه، بلکه سرچشمه اندیشه، آگاهی و حرکت فرهنگی نیز به شمار می‌رفت.
در بخشی از کتاب می‌خوانیم:
همان خواب کار ما را راحت کرد.
از آن موقع به بعد مادرم دست ما را برای رفتن به هیئت باز گذاشت و البته همین موضوع در مداح شدنم هم نقش مهمی داشت.
مادرم
۹۸_۹۷ سال عمر کرد.
آدم ساده و متدینی بود.
بعدها که مداح شدم به دیدار امام رفتم مداحی کردم آن روز امام گریه کرد.
من هم ماجرا را برای مادرم تعریف کردم.
مادرم گفت:
راضی نیستم تو بروی آقا را گریه بیندازی نمی‌خواهد بروی آنجا بخوانی که آقا گریه کند.
کتاب «حسین پیشوای انسان‌ها» با گردآوری مرحوم حاج محمود اکبرزاده و به اهتمام مرتضی اسماعیلی از سوی انتشارات راه‌یار منتشر شده است.