نجوای چوب در اصفهان؛ وقتی هنردست بر «منبر» مینشیند
اصفهان - اصفهان به دلیل پیشینه درخشان خود در هنرهای چوبی، منبتکاری، گرهچینی و معماری مذهبی، جایگاه ویژهای در ساخت منبر دارد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها – مرجان سیفالدین: منبر یکی از شاخصترین عناصر معماری و هنرهای وابسته به مسجد و تکایا در فرهنگ اسلامی است؛ سازهای که در عین کارکرد عملی برای خطابه و ارشاد، حامل معناهای عمیق معنوی و هنری نیز به شمار میآید.
در شهر تاریخی اصفهان، منبرها تنها وسیلهای برای سخنرانی دینی نیستند، بلکه بهعنوان آثار هنری ارزشمند شناخته میشوند؛ آثاری که در آنها مهارت فنی استادکاران، زیباییشناسی هنر ایرانی و باورهای معنوی درهم آمیخته است.
منبر در اصفهان چگونه به نماد پیوند هنر، معماری و مذهب تبدیل شد؟
منبر از صدر اسلام وجود داشته و پیامبر اسلام(ص) در مدینه برای ایراد خطبه از منبر استفاده میکرد.
از این رو، اصل وجود منبر در مساجد پدیدهای دیرینه در فرهنگ اسلامی است، اما شکل، جایگاه و کارکرد آن در شهرهایی مانند اصفهان در دورههای مختلف تاریخی دستخوش تغییر و تحول شده است.
محمدمهدی صالح، کارشناس تاریخ معماری اسلامی، تاریخ شکلگیری و توسعه منبر در اصفهان را همزمان با شکوفایی معماری اسلامی در این شهر دانست و گفت: منبرهای ساختهشده در اصفهان نمادی از پیوند میان هنر، ایمان و تاریخ این شهر به شمار میروند.
وی در گفتگو با خبرنگار مهر افزود: این سازه چوبی که با دقت و عشق معنوی ساخته میشود، در نگاه هنرمندان و مردم جایگاهی فراتر از یک ابزار معماری دارد و به بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی اصفهان تبدیل شده است.
این کارشناس با اشاره به پیشینه تاریخی منبر گفت: در دوره سلجوقی و با توسعه مساجد بزرگ اصفهان از جمله مسجد جامع، منبرهای چوبی نفیس بهعنوان بخشی ثابت از تجهیزات مسجد ساخته شدند و بسیاری از کارشناسان هنر اسلامی این دوره را زمان تثبیت منبر بهعنوان یک عنصر معماری آیینی در مساجد ایرانی میدانند.
صالح ادامه داد: با آغاز دوره صفوی و رسمی شدن مذهب تشیع دوازدهامامی در ایران، منبر جایگاه برجستهتری یافت.
گسترش مراسم عزاداری محرم، رونق روضهخوانی و ساخت مساجد و تکایا در اصفهان موجب شد منبر به یکی از عناصر اصلی آیینهای مذهبی تبدیل شود.
وی افزود: منبرهای این دوره اغلب با منبتکاریهای پیچیده، گرهچینیهای ظریف و کتیبههای خوشنویسی تزئین میشدند و هنوز هم در بسیاری از مساجد تاریخی اصفهان نمونههایی از این آثار دیده میشود که نشاندهنده مهارت بالای استادان چوبکار آن زمان است.
به گفته این استاد تاریخ معماری اسلامی، در دوره قاجار با افزایش تعداد تکایا و حسینیهها در شهرها، منبر بیش از گذشته به مرکز روضهخوانی، وعظ و سخنرانیهای مذهبی تبدیل شد و گاه اندازه و جلوه آن نیز بزرگتر و نمایشیتر شد تا پاسخگوی جمعیت بیشتر باشد.
کارگاههای قدیمی اصفهان چگونه سنت چندصدساله منبرسازی را زنده نگه داشتهاند؟
امروزه اگر در کوچههای تاریخی اصفهان قدم بزنیم و به کارگاههای قدیمی نجاری و چوبکاری سر بزنیم، صدای آرام ابزارهای دستی و بوی چوب تازه همچنان یادآور تداوم سنتی چندصدساله است.
در این کارگاهها هنر دست انسان با باورهای دینی درهم میآمیزد و آثاری خلق میشود که علاوه بر زیبایی، حامل پیامهای فرهنگی و معنوی نیز هستند.
در گذشته منبرها عمدتاً از چوبهای مقاومی مانند گردو، چنار یا توت ساخته میشدند و با نقوش هندسی ساده و کتیبههای قرآنی تزئین میشدند.
استادکاران تلاش میکردند با استفاده از ابزارهای دستی، قطعات چوب را بهگونهای در کنار هم قرار دهند که علاوه بر استحکام، جلوهای زیبا و هماهنگ ایجاد شود.
علیاکبر فخرالمباشری، از استادان شناختهشده نجاری در اصفهان، ساخت منبر را فرآیندی چندمرحلهای و بسیار دقیق توصیف کرد و به خبرنگار مهر گفت: ابتدا باید چوب مناسبی انتخاب شود که هم دوام بالایی داشته باشد و هم برای منبتکاری مناسب باشد.
سپس استادکار یا طراح، طرح اولیه را ترسیم میکند که معمولاً شامل نقوش اسلیمی، هندسی و گاه آیات قرآن یا اشعار مذهبی است.
وی ادامه داد: پس از طراحی، قطعات چوب برش داده میشوند و استادان منبتکار با ابزارهای دستی شروع به شکل دادن نقوش میکنند.
این مرحله گاهی هفتهها یا حتی ماهها طول میکشد، زیرا جزئیات باید با دقت فراوان اجرا شود.
این استاد با اشاره به ساختار منبرهای سنتی اصفهان افزود: منبرها معمولاً شامل چند پله هستند که به سکوی اصلی ختم میشوند.
این پلهها اغلب با منبتکاری تزئین میشوند و در اطراف آنها نردهها یا قابهایی قرار میگیرد که با طرحهای گرهچینی یا شبکهای ساخته شدهاند.
این ترکیب باعث میشود منبر علاوه بر استحکام، جلوهای هنری و متوازن داشته باشد.
فخرالمباشری که در ساخت منبرهای مساجد و صحنهای حرم حضرت معصومه(س)، امام رضا(ع)، عتبات عالیات و حتی برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس همکاری داشته است، گفت: ساخت منبر فقط یک کار فنی نیست؛ نوعی عبادت است.
وقتی روی چوب کار میکنیم باید صبر و تمرکز داشته باشیم، زیرا این اثر در مکانهای مقدس قرار میگیرد و سالها محل بیان سخنان دینی خواهد بود.
وی افزود: همین نگاه معنوی باعث شده بسیاری از استادکاران، حرفه خود را تنها یک شغل ندانند، بلکه آن را نوعی خدمت فرهنگی و مذهبی تلقی کنند.
هنرمندان اصفهانی چگونه نظم الهی را در نقشهای چوبی منبر بازآفرینی میکنند؟
رضا نوروزی، یکی از هنرمندان چوبکار اصفهانی، درباره سفارش ساخت منبر به خبرنگار مهر گفت: بسیاری از منبرها به سفارش مساجد، هیئتهای مذهبی و حتی برخی کشورهای مسلمان ساخته میشوند.
وی افزود: گاهی نیز خیران برای مسجد محله خود هزینه ساخت یک منبر جدید را تقبل میکنند که نشان میدهد این عنصر مذهبی همچنان در جامعه جایگاه ارزشمندی دارد.
نوروزی با اشاره به فلسفه نقوش منبرها گفت: وقتی نقوش هندسی را کنار هم قرار میدهیم، در واقع نوعی نظم الهی را در دل چوب به نمایش میگذاریم.
همین نظم است که به منبر حس آرامش و شکوه میبخشد.
به گفته این هنرمند، نقوش مورد استفاده در منبرهای اصفهان اغلب برگرفته از سنتهای اصیل هنر ایرانی است و طرحهای اسلیمی، ختایی و هندسی در کنار خطوط خوشنویسی فضایی معنوی ایجاد میکنند.
وی معتقد است این نقوش تنها جنبه تزئینی ندارند، بلکه یادآور نظم و هماهنگی جهان آفرینش هستند.
در کارگاههای سنتی اصفهان، انتقال تجربه از استاد به شاگرد نقش مهمی در تداوم این هنر داشته است.
شاگردان سالها در کنار استادان کار میکنند تا علاوه بر یادگیری مهارتهای فنی، روحیه احترام به کار مذهبی را نیز درک کنند.
نوروزی که شاگردان زیادی تربیت کرده است، گفت: شاگرد باید قبل از هر چیز صبر را یاد بگیرد، چون اگر در کار چوب اشتباه کند، دیگر امکان بازگشت وجود ندارد.
وی علاقه جوانان به هنرهایی مانند منبتکاری، فیروزهکوبی و چوبکاری را در سالهای اخیر مثبت ارزیابی کرد، اما در عین حال بازار فروش این آثار را در کشورهای همسایه و حتی برخی کشورهای اروپایی بهتر از بازار داخلی دانست و گفت: محصولات چاپی و صنعتی وارداتی، بهویژه نمونههای چینی، همچنان در بازار رقابت سختی ایجاد کردهاند.
تلاش هنرمندان جوان برای حفظ هنر منبرسازی
فروغ دردشتی، از هنرجویان جوان این حوزه، با اشاره به چالشهای پیشروی این هنر گفت: با وجود پیشینه غنی منبرسازی در اصفهان، در سالهای اخیر تعداد کارگاههای سنتی کاهش یافته و افزایش قیمت چوب نیز کار را برای استادکاران دشوار کرده است.
وی همچنین به گرایش برخی مساجد به استفاده از سازههای سادهتر یا صنعتی اشاره کرد و افزود: با این حال هنوز هنرمندانی هستند که با عشق و تعهد این هنر را ادامه میدهند.
دردشتی گفت: وقتی یک منبر دستساز در مسجد نصب میشود، مردم بهخوبی تفاوت آن را با نمونههای صنعتی احساس میکنند.
به اعتقاد او، حفظ این هنر نیازمند حمایت فرهنگی، معرفی گستردهتر آن و جذب نسل جوان به کارگاههای سنتی است.
چگونگی تبدیل منبر به محراب سخن در فرهنگ اسلامی
منبر در فرهنگ اسلامی تنها یک سازه هنری نیست، بلکه جایگاهی معنوی برای بیان آموزههای دینی، اخلاقی و اجتماعی محسوب میشود.
حجتالاسلام مهدی گرجی، کارشناس مذهبی در این باره گفت: در سنت اسلامی، منبر مکانی است که خطیب از آن برای بیان آموزههای دینی و هدایت اجتماعی استفاده میکند و به همین دلیل ساخت آن همواره با احترام و دقت همراه بوده است.
وی در گفتگو با خبرنگار مهر افزود: در بسیاری از کارگاههای سنتی، استادکاران پیش از آغاز کار دعا میخوانند یا با وضو کار خود را شروع میکنند؛ رفتاری که نشاندهنده پیوند عمیق میان هنر و معنویت در فرهنگ ایرانی است.
منبرهای تاریخی اصفهان روایتگر قرنها هنر و معماری
اصفهان به دلیل پیشینه طولانی در هنرهای چوبی و معماری مذهبی، میزبان منبرهای تاریخی و ارزشمندی در مساجد خود است.
بسیاری از این آثار متعلق به دورههای سلجوقی، ایلخانی و صفوی هستند و از نظر هنر منبتکاری، گرهچینی و کتیبهنویسی اهمیت بسیار بالایی دارند.
منبر مسجد جامع اصفهان (منبر اولجایتو)
این منبر یکی از مشهورترین آثار تاریخی شهر است که در مسجد جامع قرار دارد.
ساخت آن به دوره ایلخانی و حدود قرن هشتم هجری قمری بازمیگردد و گفته میشود در زمان سلطنت سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) ساخته شده است.
این اثر چوبی با منبتکاریهای ظریف، نقوش هندسی و کتیبههای قرآنی تزئین شده و از نظر فنی نیز بسیار ارزشمند است؛ زیرا قطعات چوبی آن بدون استفاده از میخ به یکدیگر متصل شدهاند.
منبر مسجد حکیم
مسجد حکیم که در دوره صفوی و به دستور حکیم محمد داوود در زمان شاه عباس دوم ساخته شد، دارای منبری زیبا از چوب منبتکاری شده است که به قرن یازدهم هجری قمری تعلق دارد.
طرحهای اسلیمی و هندسی این منبر بیانگر اوج مهارت استادکاران اصفهانی در عصر صفوی است.
منبر مسجد شیخ لطفالله
منبر این مسجد نسبت به برخی منبرهای بزرگ دیگر سادهتر طراحی شده، اما از نظر هماهنگی با معماری داخلی مسجد اهمیت ویژهای دارد.
این منبر در دوره شاه عباس اول ساخته شده و با فضای ظریف و کاشیکاریهای نفیس مسجد هماهنگی کامل دارد.
منبر مسجد امام اصفهان
این منبر که در شبستان مسجد امام قرار دارد، برخلاف بسیاری از منبرهای شهر از سنگ مرمر ساخته شده است.
تاریخ ساخت آن به اوایل قرن یازدهم هجری قمری میرسد و پلههای بلند و سطح صیقلی آن نشاندهنده مهارت هنرمندان سنگتراش دوره صفوی است.
منبر مسجد علی
مسجد علی از قدیمیترین مساجد اصفهان است و منبر آن در دوره صفوی بازسازی شده است.
این منبر با تزئینات منبتکاری در یکی از مناطق تاریخی شهر و در نزدیکی مناره مشهور مسجد علی قرار دارد.
منبر مسجد سید
مسجد سید که در دوره قاجار ساخته شده، از بزرگترین مساجد اصفهان به شمار میرود.
منبر این مسجد متعلق به قرن سیزدهم هجری قمری است و با تزئینات منبتکاری و کتیبههای مذهبی آراسته شده است.
در مجموع، منبرهای تاریخی اصفهان جلوهای از پیوند عمیق میان هنرهای سنتی مانند منبتکاری، گرهچینی و خوشنویسی با معماری مذهبی هستند؛ آثاری که فراتر از یک ابزار برای خطابه، بهعنوان میراث فرهنگی ارزشمند شناخته میشوند و مهارت و ظرافت استادکاران اصفهانی را در طول قرنها به نمایش میگذارند.