مساله «عاملیت» برایم دغدغه بود؛ تلاش برای کالازدایی از تئاتر!
اشکان جنابی کارگردان نمایش «مجلس بازپس گرفتن صحنه» با اشاره به دغدغههای شخصی و مسئله «عاملیت» در شکلگیری این اثر درباره لزوم کالازدایی از تئاتر و نقش مخاطب در این پروسه توضیحاتی ارائه داد.
به گزارش خبرنگار مهر، نمایش «مجلس بازپس گرفتن صحنه» به کارگردانی اشکان جنابی این روزها در پردیس تئاتر و موسیقی شهرزاد روی صحنه است.
جنابی پس از حدود یک دهه دوری از عرصه تئاتر، با اجرایی تازه به صحنه بازگشته؛ نمایشی که با روایت دادخواهی آرتمیزیا جنتیلسکی نقاش زن ایتالیایی قرن هفدهم، تلاش میکند نسبت میان هنر، عاملیت اجتماعی، خشونت و ساختارهای قدرت را به پرسش بکشد.
این کارگردان تئاتر درباره بازگشت خود به عرصه کارگردانی پس از وقفهای ۱۰ ساله گفت: نه فقط کارگردانی، بلکه در این ۱۰ سال عملاً از تئاتر فاصله گرفته بودم، چون احساس میکردم با نوعی تئاتر بیاثر، کماهمیت و مصرفی مواجه هستم که نسبتی با دغدغههایم ندارد.
بسیاری از همکارانم هم در این سالها به شکل خودخواسته یا تحمیلی کنار رفتند.
وی ادامه داد: اما در چند سال اخیر، تحولات پرشتاب اجتماعی ایران دوباره برایم انگیزهساز شد؛ تحولاتی که در آنها عاملیت اجتماعی نقش پررنگی دارد و در دل فشارها، فضای فرهنگی تازهای شکل گرفته است؛ فضایی که طبقه متوسط فرهنگی، جوانان و بهویژه زنان، موتور محرک آن بودهاند.
این وضعیت برای من یادآور این بود که مسئله «صدا داشتن» و «عاملیت» امروز بیش از هر زمان دیگری در جریان است و احساس کردم، میتوانم به سهم خودم وارد این گفتگو شوم.
ایده «مجلس بازپس گرفتن صحنه» نیز از همینجا شکل گرفت.
جنابی درباره پیوند روایت مستند ایتالیای قرن هفدهم با خردهنمایشهای ایرانی در این اثر توضیح داد: داستان اصلی، روایت دادخواهی آرتمیزیا جنتیلسکی، نقاش زن قرن هفدهم ایتالیاست که از آگوستینو تاسی به اتهام تجاوز شکایت میکند.
با وجود فاصله تاریخی و فرهنگی، این تجربه در سطحی جهانی قابل فهم است و در بستر ما هم بینسبت نیست.
این بازیگر تئاتر افزود: هدف ما صرفاً بازگویی یک روایت تاریخی نبود، بلکه بیشتر به سراغ ساختارهایی رفتیم که چنین رخدادی را ممکن میکنند و این نگاه ساختاری در فرم اجرا نیز امتداد پیدا کرده است.
خردهنمایشهای ایرانی هم در این میان ابزاری برای فاصلهگذاری هستند و هم راهی برای کاهش بار عاطفی مستقیم روایت.
در عین حال، یادآوری میکنند که حتی خود فرم نمایشی نیز میتواند حامل رابطه قدرت باشد و این بازیگوشی فرمی، بخشی از مواجهه با همان ساختارهاست.
کارگردان «مجلس بازپس گرفتن صحنه» درباره پرداختن به موضوع حساسی چون تجاوز بدون بازتولید خشونت یا کلیشه نیز بیان کرد: صادقانه بگویم، نمیدانم چقدر موفق شدهام، اما قصدم این بوده که بعد از تماشای نمایش، نگاه مخاطب نسبت به این موضوع فراگیرتر شود، نه اینکه به نتیجهای از پیش تعیینشده برسد.
چنین موضوعاتی بهراحتی در دام افراط، یکجانبهگرایی یا شعارزدگی میافتند.
تمام تلاش من و گروه این بوده که از این دامها دوری کنیم و حساسیت موضوع به تفکر و گفتگو منجر شود، نه صرفاً مصرف احساسی.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به عنوان نمایش، درباره مفهوم «بازپس گرفتن صحنه» اظهار کرد: تئاتر ما ۲ مرحله را پشت سر گذاشته است.
نخست دوره دولتی که در آن، تئاتر برای عبور از سانسور به انتزاع و نمادگرایی پناه برد و این روند بهتدریج آثار را از معنا تهی کرد.
پس از آن نیز با خصوصیسازی، تئاتر وارد منطق بازار شد؛ جایی که سود تعیینکننده است و در نتیجه، تئاتر به کالا و مخاطب به مشتری تقلیل پیدا کرد؛ البته با استثناهای جدی.
جنابی تأکید کرد: از نگاه من، بازپس گرفتن صحنه یک حرکت ۲ طرفه است؛ از یک سو گروه اجرایی باید برای کالازدایی از تئاتر تلاش کند و از سوی دیگر، تماشاگر نیز باید نقش خود را به عنوان مخاطب و نه مشتری احیا کرده و عاملیتش را دوباره به دست بگیرد.
این کارگردان درباره کارکرد فرهنگی تئاتر در روزگار کنونی نیز عنوان کرد: شاید بیش از هر چیز باید در خود مفهوم رسانه بودن تئاتر تشکیک کرد.
در عصر اشباع رسانهای، تئاتر میتواند به جای رقابت در بمباران پیامهای سطحی و مصرفی، به ریشههای آئینی و اجرایی خود بازگردد و به فرصتی برای درنگ عمیق و تأمل تبدیل شود؛ نه رسانهای دیگر در کنار سایر رسانهها، بلکه توقفی در میان آنها.
وی درباره مهمترین دغدغه خود در روایت یک موضوع دشوار روی صحنه نیز توضیح داد: برای من مهمترین مسئله، طرح پرسشهای درست است؛ پرسشهایی که خودم هم پاسخ کاملی برای آنها ندارم، اما شکل گرفتن تفکر و گفتگو پیرامون آنها اهمیت دارد.
سایر عناصر اجرا، از روایت تا زیباییشناسی، در خدمت همین هدف قرار گرفتهاند.
جنابی در پایان درباره مهمترین پرسشی که دوست دارد مخاطب پس از تماشای نمایش با خود از سالن بیرون ببرد، گفت: دوست دارم تماشاگر از خودش بپرسد نقش من در صحنهای که تصویر شد چیست و چگونه میتوانم آن را بهتر کنم.
نمایش «مجلس بازپسگیری صحنه» به نویسندگی و کارگردانی اشکان جنابی از ۲۸ خرداد در پردیس تئاتر شهرزاد روی صحنه است.
سوده سعدایی، متین فکرآزاد و تیام کریمایی گروه بازیگران این نمایش را تشکیل میدهند.