چرا بانک مرکزی به دنبال جایگزینی چک رمزدار با چک تضمینشده است؟
بانک مرکزی در ادامه اصلاحات قانون چک، بهدنبال حذف چکهای رمزدار و جایگزینی آن با «چک تضمینشده» متصل به سامانه صیاد است؛ ابزاری با همان تضمین پرداخت اما با شفافیت و قابلیت رهگیری بیشتر.
خبرگزاری مهر؛ گروه اقتصاد - علی فروزانفر؛ سالهاست که چک رمزدار یکی از مطمئنترین ابزارهای جابهجایی پول در شبکه بانکی ایران محسوب میشود؛ ابزاری که به دلیل تضمین پرداخت توسط بانک، در معاملات بزرگ، خرید و فروش ملک، خودرو و تسویههای تجاری جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
اما همین ابزار که از نظر ریسک برگشت خوردن تقریباً بدون مشکل است، از نگاه سیاستگذار پولی یک نقص اساسی دارد؛ نقصی که ارتباطی به اعتبار مالی صادرکننده ندارد، بلکه به شفافیت جریان پول مربوط میشود.
بانک مرکزی در سالهای اخیر و همزمان با اجرای قانون جدید صدور چک، سامانه صیاد را به محور اصلی مدیریت چکها تبدیل کرد.
پس از ثبت و رهگیری چکهای عادی، اکنون نوبت به آخرین حلقه این زنجیره یعنی چکهای رمزدار رسیده است؛ ابزاری که قرار است به تدریج از چرخه بانکی حذف و جای خود را به چک تضمینشده بدهد.
هرچند برنامه حذف چکهای رمزدار قرار بود از هفته پایانی فروردین ۱۴۰۵ در شبکه بانکی عملیاتی شود، اما هنوز به صورت کامل اجرایی نشده و چک رمزدار همچنان در شبکه بانکی مورد استفاده قرار میگیرد.
با این حال، سیاست بانک مرکزی روشن است؛ جایگزینی ابزاری که همان امنیت مالی چک رمزدار را حفظ کند اما شفافیت، رهگیری و نظارت بیشتری برای نظام بانکی به همراه داشته باشد.
مسئله اصلی چه بود؛ چرا چک رمزدار باید تغییر میکرد؟
در نگاه نخست ممکن است این سؤال مطرح شود که وقتی چک رمزدار سالها بدون مشکل خاصی در حال استفاده بوده، اساساً چه نیازی به حذف آن وجود دارد؟
پاسخ این سؤال در تفاوت میان تضمین پرداخت و شفافیت اطلاعات نهفته است.
چک رمزدار از ابتدا برای این طراحی شد که بانک پرداخت مبلغ درجشده روی چک را تضمین کند.
به همین دلیل، هنگام صدور آن، معادل مبلغ چک از حساب متقاضی کسر یا مسدود میشود و بانک پرداخت وجه را تضمین میکند.
بنابراین، برخلاف چک عادی، نگرانی از بابت برگشت خوردن وجود ندارد.
اما این ابزار یک ضعف مهم داشت؛ صدور و گردش آن در سامانه یکپارچهای مانند صیاد ثبت نمیشد.
به عبارت دیگر، بانک صادرکننده چک را صادر میکرد و دارنده آن برای وصول به بانک مراجعه میکرد، اما اطلاعات این فرآیند در سامانه جامع رهگیری چکها ثبت نمیشد.
همین موضوع باعث میشد بخشی از نقلوانتقالات مالی خارج از زنجیره نظارتی سامانه صیاد انجام شود.
از نگاه سیاستگذار پولی، هرچه ابزارهای پرداخت قابلیت رهگیری کمتری داشته باشند، امکان سوءاستفاده از آنها برای پولشویی، پنهان کردن منشأ وجوه، جابهجایی منابع مالی بدون ردپای اطلاعاتی و سایر فعالیتهای غیرقانونی بیشتر خواهد بود.
راهکار بانک مرکزی چه بود؟
بانک مرکزی به جای حذف کامل این ابزار، تصمیم گرفت ساختار آن را اصلاح کند.
نتیجه این تصمیم، طراحی و توسعه چک تضمینشده بود.
چک تضمینشده از نظر ماهیت مالی تقریباً همان کارکرد چک رمزدار را دارد؛ یعنی بانک همچنان پرداخت مبلغ را تضمین میکند و مبلغ چک هنگام صدور از حساب متقاضی تأمین میشود.
اما تفاوت اصلی اینجاست که تمام فرآیند صدور، ثبت و پرداخت آن به سامانه صیاد متصل شده است.
مهمترین تفاوت چک تضمینشده با چک رمزدار چیست؟
اصلیترین تحول، اختصاص شناسه یکتای ۱۶ رقمی صیادی به هر برگه چک تضمینشده است.
این شناسه باعث میشود:
صدور چک در سامانه ثبت شود.
مشخصات گیرنده روی چک ثبت شود.
علت صدور در سامانه درج شود.
امکان استعلام برای ذینفع فراهم باشد.
بانک بتواند اصالت چک را هنگام مراجعه گیرنده کنترل کند.
کل فرآیند در شبکه بانکی قابل رهگیری باشد.
در واقع، چک تضمینشده فقط یک برگه کاغذی نیست، بلکه یک ابزار پرداخت ثبتشده در سامانه ملی چک محسوب میشود.
گیرنده چک چه مزیتی به دست میآورد؟
یکی از مهمترین تفاوتهای چک تضمینشده، امکان استعلام پیش از دریافت است.
در چک رمزدار، گیرنده عملاً راهی برای بررسی اصالت چک پیش از مراجعه به بانک نداشت.
اما اکنون دارنده چک تضمینشده میتواند با استفاده از شناسه صیادی، اطلاعات ثبتشده را بررسی کند؛ از جمله:
اصالت چک
مبلغ
تاریخ
ثبت شدن چک در سامانه
تطابق اطلاعات ذینفع
این موضوع احتمال دریافت چک جعلی یا دستکاریشده را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
بانکها چه مزیتی به دست میآورند؟
اتصال چک تضمینشده به سامانه صیاد فقط به نفع مشتری نیست، برای بانکها نیز مزایای مهمی ایجاد میشود.
بانک هنگام مراجعه دارنده چک میتواند اطلاعات ثبتشده را با سامانه تطبیق دهد و اصالت برگه را بررسی کند.
از سوی دیگر، به دلیل ثبت تمام اطلاعات در سامانه، امکان رهگیری مسیر صدور و پرداخت چک فراهم میشود؛ موضوعی که ابزار مهمی برای اجرای مقررات مبارزه با پولشویی و افزایش شفافیت نظام مالی محسوب میشود.
یکی دیگر از مشکلات چک رمزدار چه بود؟
یکی از محدودیتهای عملیاتی چک رمزدار، محدودیت جغرافیایی آن بود.
به طور معمول، چک رمزدار صادرشده در یک استان باید در همان استان و در شعب همان بانک وصول میشد.
برای مثال، اگر چک رمزدار در تهران صادر میشد، دارنده نمیتوانست آن را به راحتی در قم یا استان دیگری نقد کند.
چک تضمینشده این محدودیت را برطرف کرده و امکان استفاده و وصول آن در سراسر کشور را فراهم میکند؛ موضوعی که میتواند سرعت انجام معاملات بین استانی را افزایش دهد.
آیا چک تضمینشده هم مانند چک رمزدار تضمین پرداخت دارد؟
بله.
از این نظر تفاوتی میان دو ابزار وجود ندارد.
در هر دو حالت:
مبلغ هنگام صدور از حساب متقاضی تأمین یا مسدود میشود.
بانک پرداخت وجه را تضمین میکند.
چک وضعیت برگشتی پیدا نمیکند.
امکان پرداخت فوری توسط بانک وجود دارد.
بنابراین، هدف بانک مرکزی حذف ویژگیهای مثبت چک رمزدار نبوده، بلکه افزودن لایههای جدید شفافیت و نظارت به آن بوده است.
آیا چک تضمینشده قابل انتقال است؟
خیر.
بر اساس ماده ۲۴ قانون صدور چک، چک تضمینشده فقط در وجه شخصی پرداخت میشود که مشخصات او روی چک درج شده است.
به همین دلیل، ظهرنویسی برای انتقال آن فاقد اعتبار است و بانک فقط مبلغ را به همان ذینفع و به شماره حساب ثبتشده پرداخت میکند.
قانون درباره چک تضمینشده چه میگوید؟
ماده ۲۴ قانون صدور چک که در فروردین ۱۴۰۰ به قانون الحاق شد، چارچوب حقوقی چک تضمینشده را مشخص کرده است.
بر اساس این ماده:
صدور چک تضمینشده فقط از طریق سامانه صیاد امکانپذیر است.
برای هر چک شناسه یکتای صیادی صادر میشود.
گیرنده امکان استعلام اطلاعات چک را دارد.
مشخصات ذینفع روی چک درج میشود.
پرداخت فقط به همان ذینفع انجام میشود.
انتقال از طریق ظهرنویسی معتبر نیست.
برای ابطال، مفقودی و صدور المثنی نیز ضوابط مشخصی تعیین شده است.
در صورت جعل یا استفاده از چک تضمینشده مجعول، علاوه بر مجازاتهای قانونی، محرومیت دو تا شش ساله از دریافت چک تضمینشده نیز پیشبینی شده است.
آیا این طرح اجرایی شده است؟
بانک مرکزی در ابلاغیه خود اعلام کرده بود که از هفته پایانی فروردین ۱۴۰۵ صدور چک رمزدار متوقف و چک تضمینشده جایگزین آن خواهد شد.
با این حال، اجرای کامل این برنامه هنوز در تمام شبکه بانکی نهایی نشده و چک رمزدار همچنان در برخی بانکها مورد استفاده قرار میگیرد.
با وجود این، جهتگیری سیاستگذار پولی کاملاً مشخص است و تمامی زیرساختهای قانونی و سامانهای برای جایگزینی کامل این ابزار فراهم شده است.
این تغییر چه اثری بر نظام بانکی خواهد داشت؟
اگر برنامه بانک مرکزی به طور کامل اجرا شود، یکی از آخرین ابزارهای پرداخت خارج از سامانه صیاد نیز به این سامانه متصل خواهد شد.
نتیجه این اقدام را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
افزایش شفافیت گردش وجوه در شبکه بانکی.
کاهش امکان سوءاستفاده از چکهای بانکی در پولشویی و معاملات غیرشفاف.
امکان استعلام اصالت چک برای گیرندگان.
حذف محدودیتهای جغرافیایی وصول.
کاهش هزینههای عملیاتی بانکها از طریق یکپارچه شدن فرآیندها.
افزایش سرعت و امنیت پرداختهای بانکی.
تکمیل زنجیره اجرای قانون جدید صدور چک.
بنابراین جایگزینی چک رمزدار با چک تضمینشده، بیش از آنکه تغییر نام یک ابزار بانکی باشد، بخشی از پروژه بزرگتر بانک مرکزی برای هوشمندسازی، شفافسازی و رهگیری جریان پول در نظام بانکی است.
در این الگو، ویژگیهای مثبت چک رمزدار مانند تضمین پرداخت، غیرقابل برگشت بودن و تأمین وجه حفظ شده، اما در کنار آن، قابلیتهایی مانند ثبت در سامانه صیاد، شناسه یکتای ۱۶ رقمی، استعلام اصالت، حذف محدودیت جغرافیایی و امکان نظارت بر گردش مالی نیز افزوده شده است.
از این منظر، چک تضمینشده را میتوان حلقه تکمیلی اصلاحات قانون جدید صدور چک دانست؛ اصلاحاتی که هدف نهایی آن، افزایش اعتماد عمومی، کاهش ریسکهای عملیاتی و محدود کردن بسترهای سوءاستفاده از ابزارهای پرداخت در نظام بانکی کشور است.