روایت شاعری که عاشورایی سرود و کربلایی زیست

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها؛ محرم فقط ماه سوگواری نیست بلکه فرصتی است تا با تامل و تعمق در ابعاد گوناگون عاشورای حسینی و آشنایی با تفکر و اندیشه آنانی که این مسیر را شناختند و به معرفت عمیق آن رسیدند، عالمانه قدم در مسیر عاشقی بگذاریم.
شاعران نام‌آشنا یا گمنام عاشورایی در زمره آنانی‌اند که عالمانه و عاشقانه زبان گویای سوگواران عزای حسینی شدند، کلام، ذوق و هنر خود را در رثای حضرت سیدالشهدا (ع) به خدمت گرفتند و به محافل و مجالس عزاداری محرم و صفر با اشعار خود رونق و شکوه معنوی بخشیدند.
«ملاعبدالجلیل خاشع زانیانی» اهل زانیان (مهدیه) از توابع شهرستان شهرکرد، از شاعران عاشورایی و گمنام دیار چهارمحال و بختیاری است که حدود سال‌های ۱۲۴۰ تا ۱۲۴۵ متولد شد و وفات وی را به دهه اول قرن چهاردهم قمری، سال‌های پس از ۱۳۱۰ نسبت می‌دهند.
خاشع زانیانی که وی را جد فامیل‌های محمدی مهدیه می‌دانند، در مکتب‌خانه زانیان و مناطق اطراف و نیز حوزه علمیه اصفهان و طبق یک نقل، در حوزه علمیه نجف به تحصیل علوم پرداخت.
ملای مکتب‌دار، معلم قرآن، عالم دینی و کفیل امور شرعیه روستای زانیان بود که حدود چهار سال نیز در سامان به تدریس و مکتب‌داری پرداخت.
برای آشنایی با افکار و اندیشه‌ها و آثار خاشع زانیانی گفتگویی با نویسنده، پژوهشگر ادبی، شاعر آیینی استان چهارمحال و بختیاری و نویسنده کتاب «هفت شهر دردمندی: روایتی از خاشع زانیانی» انجام شده است که با هم می‌خوانیم.
خاشع زانیانی؛ شاعر دلسوخته و عاشق کربلا
مهدی طهماسبی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اینکه ساحت نورانی امام حسین (ع) خاستگاه زندگی، پایندگی و جاودانگی بوده و شاعران بسیاری در این حریم نفس کشیدند و سروده‌های خود در قالب نوحه، مرثیه، مدح و منقبت را به این آستان تقدیم کردند، اظهار کرد: یکی از این شاعران نه چندان شناخته شده «ملاعبدالجلیل خاشع زانیانی» شاعری دلسوخته، عاشق کربلا و آشنا به رموز و فنون ادبیات بود که سروده‌های این شاعر آیینی آمیخته با احساس عمیق عاشورایی و زبان ساده و دلنشین است.
رئیس گروه فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی چهارمحال و بختیاری با ذکر اینکه آثار مکتوب اندکی از خاشع زانیانی بر جا مانده است، ادامه داد: بااینحال اندک ابیات و اشعاری که از وی به دست ما رسیده گواه ذوق خدادادی‌اش در شعر و ادبیات و البته ایمان و ارادت وافرش به ساحت اهل بیت (ع) خاصه حضرت سیدالشهدا (ع) است.
طهماسبی بیان کرد: خاشع زانیانی را باید از شاعران آیینی گمنام و دلباخته عاشورا و سراینده نوحه و مرثیه بدانیم و این شاعر خوش‌طبع با خیالی بلند و شاعرانه با توجه به علم و دانش بالا و اشتغال به کسوت معلمی، نزد مردم زادگاهش بسیار مورد احترام بود.
وی با تصریح اینکه خاشع زانیانی شاگردانی همچون عمان سامانی را پرورش داده است، گفت: عمان سامانی، شاعر شیعی‌سرود و نامدار اهل سامان، خاشع را معلم قرآن و معلم زبان فارسی خود در کودکی معرفی کرده است.
طهماسبی بیان کرد: اگر همین چند سطری که عمان سامانی در تذکره «مخزن الدرر» به رسم ادب استاد و شاگردی درباره استادش خاشع زانیانی ننوشته و ذکر خیری از این عاشق دلباخته حسینی به میان نیاورده بود، شاید نام وی نیز همچون بسیاری دیگر از سخنوران بی‌نام و نشان در ورق های تاخورده روزگار گم و فراموش شده بود.
وصف خاشع زانیانی از زبان عمان سامانی
طهماسبی با نقل فرازهایی از توصیف خاشع زانیانی از زبان عمان سامانی، گفت: عمان در کتابش آورده است: «خاشع مسمی به آخوند ملا عبدالجلیل عالمی است امر مرافعه آن قریه را کفیل، بسیار خوش‌خو و بلندخیال و به شغل تعلیم اطفالش اشتغال.
خردمندیست پاکیزه‌سرشت و طینتش عاری از خصایل زشت و زمان سابق به قدر چهارسال درقریه سامان و این مولف را معلم تلاوت و قرائت قرآن بود و باز از آنجا به مسقط الراس خود معاودت فرمود.»
این پژوهشگر ادبی افزود: شاید با کمی تردید بتوان گفت که خاندان خاشع زانیانی نیز اهل علم و فضل بودند و آنان بر این نوجوان نوخواسته جویای نام تأثیر گذاشته‌اند.
خاشع تحصیلات تکمیلی را در حوزه علمیه اصفهان که دارالملک معنوی و اندیشه ایران در روزگار فراصفوی و عصر قاجاری به شمار می‌رفته کسب کرده است.
طهماسبی تأکید کرد: خاشع زانیانی عاشق کربلاست و در افق نگاهش کربلایی شدن و کربلایی زیستن جایگاهی ارزشمند و بسیار مقبول دارد که در این ابیات می‌توان این ویژگی را مشاهده کرد:
ندارد او طاقتی دیگر ، پیکر زارش بوده است تبدار
همی گوید خاشع‌ غمگین کربلا خواهم تا کنم منزل
و
بیا خاشع کربلایی شو رو سر قبر نوجوان اکبر
بنما یاری از دل لیلای جوان مرده آن تام پرور
شاعر دلباخته مضامین و تعالیم عاشورایی
وی با بیان اینکه در صورت یافتن اشعار بیشتری از خاشع بهتر می‌توان درخصوص جایگاه ادبی این ادیب خوش‌مشرب و شاعر بلندپرواز با خیالات دلنشین و شورانگیز سخن گفت، افزود: اشعار به جای مانده از خاشع، هشت قطعه سوگ‌سروده ای است که در میان مسوده‌ها و بیاض‌های مراثی و نوحه استخراج شده است.
طهماسبی با تأکید بر اینکه همین تعداد اندک اشعار نیز به روشنی گواه عشق سرشار و ذوق خداداد این شاعر بلندهمت است، گفت: آنچه از یادگارهای ماندگار و اشعار آیینی خاشع دریافت می‌شود گواه این ادعاست که وی شاعری دل‌سوخته و آشنا به رموز و فنون ادبیات و بهره‌جو از دریای مواج تعالیم و آموزه‌های عاشورایی است.
بیا مادر از حرم‌ بیرون‌،‌ سرو ‌بستانت ‌می‌رود ‌میدان
کفن ‌بنما بر ‌تن ‌قاسم‌،‌ مونس ‌جانت ‌می رود میدان
ای ساقی لب تشنگان ای جان جانانم سقای طفلانم
داغت شکسته پشت من ای راحت جانم سقای طفلانم
مران ‌یک ‌دم ‌ساربان ‌اشتر ‌ناقۀ زینب ‌مانده ‌اندر گل
بده ظالم ‌مهلتی ‌آخر ز آن‌که من دارم عقده ها در دل
ای‌ساربان‌ای‌ساربان‌رحمی‌براین‌خونین دلان
بهرخدا این اشتران آهسته ران آهسته ران
ای یادگار جد و مام ای خسرو خوبان تنها مرو میدان
رحمی نما بر حالت این خواهر نالان تنها مرو میدان
چه زد باد خزان بر گلشن دین
خزان شد یکسره گلزار یاسین
چه گویم شرح حال ناامیدان
چه شد در کربلا شام غریبان
چه شد عازم سوی میدان زادۀ لیلا حالت محزون
به‌دنبال‌مادر ‌پیرش شد هراسان با دیدۀ پر خون