«آوای چوبها» پژواکی از دل تاریخ؛ محرم در محلههای کهن دزفول
اهواز - در میان هیاهوی زندگی امروز، آیین چند صد ساله چوبزنی همچنان در محلههای قدیمی دزفول پابرجاست؛ سنتی که با حضور پرشور مردم، هویت مذهبی شهر را هر سال از نو معنا میکند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها - محراب علوی: محرم که از راه میرسد، شهر دزفول رنگ و بوی دیگری به خود میگیرد؛ کوچهها و محلههای قدیمی این شهر با نوای طبل و سنج و اشعار حماسی به صحنهای از روایت تاریخ تبدیل میشوند.
در میان آیینهای متنوع عزاداری، برخی رسوم و آئین ها، بازتابی از حافظه تاریخی و فرهنگی مردم یک منطقه هستند.
یکی از این آیینها، مراسم چوبزنی است؛ آیینی که در دل خود روایت نبرد، حماسه و وفاداری را جای داده است.
این رسم که با حرکات نمایشی، رجزخوانی و ضربآهنگ خاص اجرا میشود برای بسیاری از مردم دزفول صرفا ییک مراسم نیست بلکه بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی آنان به شمار میرود.
با وجود تغییرات اجتماعی و سبک زندگی در سالهای اخیر، هنوز هم برخی آیینهای محرم در دزفول با همان شکل سنتی برگزار میشوند؛ آیینهایی که استمرار آنها بیش از هر چیز به علاقه و مشارکت مردمی وابسته بوده و همین موضوع سبب شده است که این سنتها همچنان در حافظه جمعی شهر باقی بمانند.
آیینی نمایشی با روایت نبرد کربلا
مراسم چوبزنی نمادی از صحنه جنگ به شمار میرود و به صورت نمایشی همراه با طبل، دهل، صدای شیپور و سرنا در جلوی تکایا و در محلههای عزاداری اجرا میشود.
در این مراسم گروهی از مردان به دو دسته تقسیم میشوند و با چوب، سپر، شمشیر و زره به مبارزهای نمادین میپردازند.
در این آیین سنتی که معمولاً در دهه نخست ماه محرم در برخی مناطق شهر دزفول برگزار میشود، تعدادی از عزاداران در حالی که دو تکه چوب در دست دارند با گوش سپردن به اشعار حماسی که روایتگر واقعه کربلاست، حرکات چوبزنی را اجرا میکنند.
برگزاری این آیین توسط عزاداران حسینی در دزفول تداعیکننده صحنه نبرد یاران امام حسین علیه السلام با لشکر یزید در صحرای کربلا است.
شعرخوانی و رجزخوانی در این مراسم، فضای حماسی خاصی ایجاد میکند که در طول سالها به عنوان یک سنت دیرینه در این شهر باقی مانده است.
سنتی چند صد ساله در محلههای قدیمی
آیین چوبزنی یا چوببازی از جمله آیینهایی است که قدمت آن به حدود پنج قرن پیش بازمیگردد و گفته میشود حدود ۱۵۰ سال پیش در محله کلانتریان و برخی محلههای قدیمی دزفول در دهه نخست ماه محرم اجرا میشده است.
در این آیین عزاداری، لحظه به میدان آمدن حضرت علی اکبر علیه السلام در کربلا با خواندن اشعار حماسی و در قالب «بحر طویل» به تصویر کشیده میشود.
روایت این بخش از واقعه کربلا با حرکات نمایشی چوبزنان همراه است و فضای مراسم را به صحنهای از بازآفرینی حماسه تبدیل میکند.
صدای برخورد چوبها در این آیین، یادآور صدای شمشیرها و نیزهها در میدان نبرد است و حرکات و جهشهایی که توسط شرکتکنندگان انجام میشود نیز تداعیکننده حرکت دو جنگجو در میدان نبرد است.
در کنار این حرکات، مداح اهل بیت علیهم السلام با خواندن اشعار حماسی ریتم و نظم مراسم را هدایت میکند.
۳ مرحله در اجرای چوبزنی
آیین چوبزنی در دزفول دارای سه مرحله اصلی است که هر کدام با ریتم و اشعار متفاوتی اجرا میشود.
در مرحله نخست که به یک چوبه معروف است، عزاداران با یک چوب حرکت میکنند و مداح اشعاری با حال و هوای سوگ میخواند که از جمله آن این بیت است: «آه در این واقعه فاطمه آید».
پس از آن مراسم وارد مرحله دو چوبه میشود که در آن ریتم حرکات تندتر شده و اشعار حماسیتری خوانده میشود.
در این بخش مداح چنین میخواند: «شاهی به شکار آمده».
در مرحله سوم که به سه چوبه معروف است، اوج مراسم شکل میگیرد و مداح با لحنی حماسی «بحر طویل« میخواند: «آخر ای سرور من دیده گشا و بنگر آمده لشکر ز عراق و عرب و چین و زماچین و فرنگ و بم و گرگان و دگر لندن و پاریس و بخارا».
آیینی که دامنه اجرای آن محدودتر شده است
این آیین سنتی پیش از این در محلههای مختلف دزفول از جمله چولیان، میان دره، سرمیدان مسجد ملا حاجی و عباسیه نیز برگزار میشد اما در سالهای اخیر دامنه اجرای آن محدودتر شده و اکنون بیشتر در محلههای کلانتریان و چولیان که از محلههای قدیمی این شهر هستند برگزار میشود.
با این حال همچنان بسیاری از مردم این مناطق تلاش میکنند تا این رسم قدیمی را زنده نگه دارند و هر سال با فرا رسیدن ماه محرم، مقدمات برگزاری آن را فراهم کنند.
محمدرضا سنگری نویسنده و پژوهشگر عاشورایی در این باره اظهار کرد: آیین چوبزنی یا سنگزنی از آیینهای عزاداری ویژه دزفول است که به دلیل ویژگیهای خاص خود ظرفیت ثبت ملی را دارد.
وی افزود: تاکنون آیینهای مشابهی در برخی استانهای کشور ثبت ملی شدهاند و دزفول نیز میتواند این شیوه عزاداری را به درستی معرفی و ثبت کند.
این پژوهشگر عاشورایی توضیح داد: برخی آیینهای عزاداری در طول زمان دچار تغییراتی شدهاند اما اگر موارد غیرمستند کنار گذاشته شود و به شاخصهای اصلی این آیین توجه شود، میتوان آن را به عنوان روایتی از حماسه کربلا و بیان رشادت یاران امام حسین علیه السلام معرفی کرد.
آیین چوبزنی محرم دزفول در نهایت با شماره ۲۷۲۲ در فهرست آثار ثبت ملی دزفول به ثبت رسیده است.
مردم، حافظان اصلی آیینهای محرم
حجت الاسلام و المسلمین میلاد امینی موحد مدیر مرکز رسانه تبلیغات اسلامی استان خوزستان در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: یکی از ویژگیهای برجسته آیینهای عزاداری محرم در شهرهایی مانند دزفول، ریشهدار بودن این مراسم در فرهنگ و باور عمومی مردم است.
وی افزود: بسیاری از این آیینها نه با برنامهریزیهای رسمی بلکه با مشارکت و علاقه خود مردم شکل گرفته و تداوم پیدا کردهاند.
اگر امروز میبینیم مراسمی مانند چوبزنی همچنان برگزار میشود، دلیل اصلی آن پیوند عمیقی است که میان این آیینها و باورهای مذهبی مردم وجود دارد.
وی ادامه داد: مردم در محلههای قدیمی معمولاً از هفتهها قبل برای برگزاری مراسم محرم برنامهریزی میکنند.
جوانان، بزرگان محله و هیئتهای مذهبی هر کدام نقش خاصی در آمادهسازی این آیینها دارند و همین مشارکت گسترده سبب میشود مراسم حال و هوایی مردمی و صمیمی داشته باشد.
امینی موحد گفت: آیینهایی مانند چوبزنی یک برنامه نمایشی صرف نیستند بلکه نوعی روایتگری از حماسه عاشورا به شمار میروند که با زبان هنر و حرکت به نسلهای بعد منتقل میشود.
همین ویژگی باعث شده است که این مراسم همچنان در میان مردم جایگاه خود را حفظ کند.
وی توضیح داد: هر جا که مردم احساس کنند آیینی بخشی از هویت فرهنگی و دینی آنان است، برای حفظ آن تلاش میکنند.
تجربه شهرهایی مانند دزفول نشان میدهد که سرمایه اصلی برای ماندگاری این سنتها، حضور و علاقه خود مردم است.
کارکرد اجتماعی آیینهای محرم
حجت رضایی جامعهشناس نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه آیینهای محرمی در جامعه گفت: آیینهای عزاداری محرم علاوه بر بعد مذهبی، کارکردهای مهم اجتماعی و فرهنگی نیز دارند.
وی افزود: این آیینها بستری برای تقویت همبستگی اجتماعی در میان مردم فراهم میکنند.
وقتی یک محله برای برگزاری مراسمی مانند چوبزنی گرد هم میآید، در واقع نوعی مشارکت جمعی شکل میگیرد که به افزایش احساس تعلق اجتماعی کمک میکند.
این جامعهشناس ادامه داد: آیینهای سنتی محرم همچنین نقش مهمی در انتقال ارزشها و روایتهای تاریخی به نسلهای جدید دارند.
بسیاری از نوجوانان و جوانان از طریق همین مراسم با مفاهیم عاشورا، فداکاری و مقاومت آشنا میشوند.
رضایی توضیح داد: در جامعهشناسی آیینها، مراسمی که به صورت جمعی و در فضای عمومی برگزار میشوند معمولاً تأثیر بیشتری در شکلگیری هویت فرهنگی دارند.
آیین چوبزنی نیز از همین منظر قابل توجه است زیرا علاوه بر سوگواری، نوعی بازآفرینی نمادین از حماسه کربلا محسوب میشود.
وی گفت: حفظ این آیینها نیازمند توجه فرهنگی و مستندسازی دقیق آنهاست تا هم اصالتشان حفظ شود و هم بتوان آنها را به عنوان بخشی از میراث فرهنگی به نسلهای آینده منتقل کرد.
در میان هیاهوی زندگی مدرن و تغییرات پرشتاب اجتماعی، آیینهایی مانند چوبزنی دزفول یادآور پیوند عمیق مردم با تاریخ، مذهب و هویت فرهنگی خویش است.
سنتهایی که نه در کتابها بلکه در کوچهها و میدانهای شهر و با حضور مردم زنده میمانند.
شاید راز ماندگاری چنین آیینهایی نیز در همین حضور مردمی نهفته باشد؛ حضوری که هر سال با فرا رسیدن محرم، بار دیگر روایت حماسه کربلا را در قالب آیینها و سنتهای دیرینه در شهرهایی مانند دزفول زنده میکند.