هیئتهای مذهبی خراسان رضوی؛ کانون تبیین فرهنگ عاشورا در جامعه
مشهد- هیئتهای مذهبی در خراسان رضوی با تکیه بر سنتهای ریشهدار عزاداری و مشارکت گسترده مردم، به کانونی اثرگذار برای ترویج فرهنگ عاشورا تبدیل شدهاند.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها - عاطفه وفاییان: عزاداریهای محرم و صفر در خراسان رضوی به شبکهای پویا و جریانساز بدل شده است که عمقِ باورهای دینی را با ضرورتهای اجتماعیِ جامعه پیوند میزند.
این سنت دیرینه که ریشه در اصالتِ هیئتهای مذهبی دارد، امروز به واسطه حضور فعال بانوان کنشگر و ساختارهای نوینِ تشکیلاتی، ابعاد جدیدی یافته است؛ بهگونهای که مجالس حسینی نه تنها تجلیگاهِ شورِ مذهبی، بلکه کانونِ آگاهیبخشی و تبیینِ ارزشهای اصیلِ مکتب اهلبیت (ع) در بستر جامعه محسوب میشوند.
در این میان، صیانت از آیینهای اصیل و نمادهایِ کهنِ عزاداری در کنار بهکارگیریِ رویکردهای تحولی، به هیئتهای مذهبی هویتی چندوجهی بخشیده است.
این مجالس، با تکیه بر تجربه صدها ساله عزاداری سنتی و بهرهگیری از نقشآفرینی اقشار مختلف مردم، از پیشکسوتان تا نسل جوان، مسیری را طی میکنند که در آن «شور» با «شعور» گره میخورد.
بدین ترتیب، عزاداری در این دیار، به مثابه پیادهنظامی فرهنگی و معنوی عمل میکند که ضمن پاسداشتِ شعائر دینی، همواره در پی پاسخگویی به نیازهای روز و تحققِ مسئولیتهای اجتماعیِ جامعهی حسینی است.
نقشآفرینی بانوان حسینی در عرصههای اجتماعی و فرهنگی خراسان رضوی
سیده مریم حسینی، مسئول شورای هیئات مذهبی خواهران خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تبیین رویکردهای راهبردی شورای هیئات مذهبی خواهران خراسان رضوی برای ایام محرم و صفر، بر لزوم همافزایی، همفکری و تقویت راهبری تشکلهای مردمی در عرصههای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و عقیدتی با محوریت اباعبدالله الحسین(ع) تأکید کرد.
مسئول شورای هیئات مذهبی خواهران خراسان رضوی با بیان اینکه هیئات مذهبی در نگاه این شورا به مثابه «سامانههای فوقهوشمند» عمل میکنند، اظهار کرد: ماهیت هیئات مذهبی در توانایی تغییر وضعیت و آرایش آنها متناسب با نیازهای روز نهفته است.
این تشکلها در هر عرصهای که انقلاب اسلامی نیاز داشته باشد، از برپایی مواکب و اجتماعات گرفته تا برنامههای جهادی، مبارزه و مقاومت، حضوری فعال و اثرگذار دارند و بانوان کنشگر حسینی در خط مقدم این نقشآفرینیها قرار دارند.
وی ایجاد وحدت رویه میان هیئات مذهبی، روضههای خانگی و مداحان اهلبیت(ع) را از اولویتهای اساسی برشمرد و افزود: هدف ما این است که با همافزایی میان تمامی ارکان هیئات و آمادهسازی فضاهای شهری، روستایی و محلی، شور و شعور حسینی را با سیاستهای روز جامعه پیوند دهیم.
همچنین روایتگریِ کنشگریهای بانوان و معرفی این ظرفیتهای عظیم به عموم جامعه، از جمله برنامههای محوری است که به طور مستمر در شهرستانهای استان دنبال میشود.
حسینی با اشاره به حدیث ثقلین، بر لزوم پیوند ناگسستنی میان قرآن و امام حسین(ع) تأکید کرد و گفت: با اجرای طرح «زندگی با آیهها»، ۱۲ آیه محوری برای ایام محرم و صفر انتخاب شده است تا در منابر، سخنرانیها و مجالس عزاداری، سبک زندگی قرآنی به عنوان بخشی جداییناپذیر از پیامهای حسینی تبیین شود.
مسئول شورای هیئات مذهبی خواهران خراسان رضوی با اعلام شعار محوری «در خیمه حسینیم، خونخواه و جانفداییم» به عنوان خطمشیِ تمامی هیئات استان، از برگزاری برنامه شاخص «زینبیون» در یازدهم محرم خبر داد.
این برنامه که به یاد و نام حضرت زینب کبری(س) برگزار میشود، نمادی از تداوم راه ایشان توسط بانوان حسینی در سراسر خراسان رضوی است.
هیئتهای مذهبی؛ پیادهنظام ولایت فقیه و پرچمدار شعور حسینی
سید مهدی طباطبایی، مدیر پیشین شورای هیئات مذهبی خراسان در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه هیئتهای مذهبی مشهد ترکیبی از پیشکسوتان، جوانان و بانوان هستند که سالها در مسیر ترویج مکتب اهلبیت (ع) فعالیت میکنند، اظهار کرد: هیئتهای سنتی که عمدتاً در اطراف حرم مطهر رضوی مستقر هستند، از قدمت بالایی برخوردارند.
مدیر پیشین شورای هیئات مذهبی خراسان در ادامه با اشاره به اهمیت «نماز اول وقت» بهعنوان پیام اصلی عاشورا، تأکید کرد: هیئتهای مذهبی مشهد، همواره اقامه نماز اول وقت را مقدم بر عزاداری میدانند و دستهرویها را بهگونهای تنظیم میکنند که با زمان نماز تداخلی نداشته باشد؛ چرا که امام حسین (ع) در کارزار عاشورا نیز بر اقامه نماز تأکید داشتند.
وی با اشاره به برخی رسوم خاص در دهه محرم، گفت: هیئتها با توجه به مناسبتهای روزهای شهادت، به عزاداری میپردازند؛ از جمله آیینهای سنتی حمل بیرقها و علمهای مخصوص که هر کدام دارای مفاهیم و اعتقادات ویژهای هستند.
همچنین در کنار هیئتهای سینهزنی سنتی، هیئتهای زنجیرزنی در اطراف مشهد به اقامه عزا میپردازند.
طباطبایی با بیان اینکه امروز هیئتها تنها به شور حسینی اکتفا نمیکنند، تصریح کرد: هیئتهای مذهبی ما اکنون به دنبال تحقق «شعور حسینی» هستند و با نظارتهای اداره کل تبلیغات اسلامی، به سمت برنامههای معرفتی و جهاد تبیین حرکت کردهاند.
روایتگری از دوران دفاع مقدس و تحولات روز، از جمله رویکردهای نوین هیئتهاست.
مدیر پیشین شورای هیئات مذهبی خراسان هیئتهای مذهبی را پیادهنظام ولایت فقیه خواند و افزود: در سراسر کشور بیش از ۹۵ هزار هیئت مذهبی داریم که از سال ۱۳۸۱ با شکلگیری شورای هیئات مذهبی، بهصورت منسجم و تحت نظارت فعال هستند و امیدواریم در مسیر منویات مقام معظم رهبری که همواره بر وظایف هیئتها روشنگری کردهاند، ثابتقدم باشیم.
نمادهایی مانند شیر و طاووس بر علمها چه معنایی دارند؟
هادی حیدریفر، مداح و نوحهخوان مشهدی در گفتگو با خبرنگار مهر درباره ویژگیهای عزاداری در خراسان اظهار کرد: عزاداری حضرت سیدالشهدا(ع) در جهان تشیع در هر منطقهای متناسب با آداب، سنن و فرهنگ همان منطقه برگزار میشود.
در واقع فرهنگ عزاداری برای امام حسین(ع) با دیگر سنتهای مردم گره خورده و به همین دلیل در مناطق مختلف شیعهنشین، آیینهای عزاداری شکل و شیوه خاص خود را پیدا کرده است.
مداح و نوحهخوان مشهدی افزود: این موضوع فقط مختص خراسان نیست و در سراسر جهان شیعه دیده میشود، اما در خراسان نیز از مشهد گرفته تا دیگر شهرها مانند نیشابور، سبزوار و کاشمر هر منطقه آیینهای ویژه خود را در عزاداری دارد.
برخی مناطق بیشتر به سینهزنی میپردازند، در برخی جاها زنجیرزنی رایج است و در بعضی نقاط نیز آیینهایی مانند علمکشی، علمبرداری، کتلبرداری و حمل نمادهای آیینی انجام میشود.
وی درباره عزاداری سنتی مشهد بیان کرد: در مشهد حدود ۳۶۰ هیئت وجود دارد که عزاداری سنتی مشهد را برگزار میکنند.
این سبک عزاداری حاصل بیش از یکصد سال تجربه و اجرای مستمر است و همچنان با همان ساختار سنتی برگزار میشود.
حیدری فر بیان کرد: عزاداری سنتی مشهد به دو شکل برگزار میشود؛ نخست عزاداریهایی که در حسینیهها، تکایا و مساجد انجام میگیرد و به صورت سینهزنی منظم و سنگین برگزار میشود.
شکل دوم دستهرویهای عزاداری است که در سطح شهر برگزار میشود.
این مداح و نوحهخوان ادامه داد: در دستهرویهای مشهد، هیئتی که میزبان است از چند هیئت دیگر از همان محله یا شهر دعوت میکند تا در مراسم شرکت کنند.
هر یک از این هیئتها یک «دم» سینهزنی محسوب میشوند و دمها پشت سر هم با نظم مشخصی حرکت کرده و نوحهها را تکرار میکنند.
در مسیر حرکت نیز در نقاط مشخصی توقف کرده و به سینهزنی میپردازند و در نهایت دستهها برای پایان مراسم به حرم مطهر امام رضا(ع) مشرف میشوند.
وی با اشاره به ساختار دستههای عزاداری گفت: در دستههای سینهزنی معمولاً فرد یا گروهی به عنوان پیشرو یا جلودسته حرکت میکنند که علمداران نیز در میان آنها حضور دارند.
در ابتدای هر دسته سینهزنی چند علم حمل میشود.
حیدریفر درباره نماد علم در هیئات عزاداری بیان کرد: علم در هیئات نماد حضرت ابوالفضل العباس(ع) است.
در برخی موارد به کتل نیز نوعی علم گفته میشود.
این علمها یا علامتها دارای چند تیغه هستند و با تزئینات مختلف ساخته میشوند.
مداح و نوحهخوان مشهدی افزود: بر روی این علمها نمادهایی مانند شیر و طاووس نیز دیده میشود که هر کدام معنا و فلسفهای دارند؛ به عنوان مثال شیر نماد شجاعت و طاووس نماد زیبایی است.
این نمادها علاوه بر جلوه بصری، پیامهای فرهنگی و آیینی نیز در خود دارند.
وی گفت: علمها در ابتدای دسته حرکت میکنند و در واقع پیشانی دسته عزاداری محسوب میشوند.
حضور علمداران و رجزخوانی آنها همراه با تزئینات علمها جلوه خاصی به دستهها میدهد و توجه مردم را به هیئت عزادار و شعارهای آن جلب میکند.
حیدری فر تأکید کرد: عزاداریهای سنتی در کشور ما ارزش زیادی دارند و با وجود قدمت بیش از صد سال، همچنان تأثیرگذاری خود را حفظ کردهاند.
اگر این آیینها با ملاحظات لازم و بهروزرسانی در مضامین نوحهها و دمهای سینهزنی همراه شود، میتواند پیامهای عمیقتری را به مردم منتقل کند.
مداح و نوحهخوان مشهدی افزود: مداحان و نوحهخوانان تلاش میکنند هر سال با بهروزرسانی مضامین و متون نوحهها، اثرگذاری بیشتری بر روح و روان مردم داشته باشند؛ چرا که عزاداری خوب میتواند موجب آرامش دل مؤمنان و مردم شود و حال و هوای معنوی جامعه را تقویت کند.