احیای تالابها؛ سرمایهگذاری برای نسلهای آینده
تالابها، دریاچهها، رودخانهها و دریاها از مهمترین سرمایههای طبیعی هر کشور به شمار میروند؛ سرمایههایی که نه تنها در تأمین آب، امنیت غذایی و تنظیم اقلیم نقش دارند.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، تالابها، دریاچهها، رودخانهها و دریاها از مهمترین سرمایههای طبیعی هر کشور به شمار میروند؛ سرمایههایی که نه تنها در تأمین آب، امنیت غذایی و تنظیم اقلیم نقش دارند، بلکه زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری نیز محسوب میشوند.
در سالهای اخیر، همزمان با تشدید تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای پیاپی و افزایش فشارهای انسانی بر منابع طبیعی، موضوع احیای تالابها و حفاظت از تنوع زیستی بیش از گذشته مورد توجه مسئولان و فعالان محیط زیست قرار گرفته است.
کارشناسان محیط زیست معتقدند تالابها یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای طبیعی جهان هستند و خدمات گستردهای از جمله ذخیره و تصفیه آب، کنترل سیلاب، تثبیت گرد و غبار و حفظ تنوع زیستی را ارائه میکنند.
در ایران نیز به دلیل تنوع اقلیمی و جغرافیایی، طیف گستردهای از تالابها وجود دارد؛ بهگونهای که ایران از نظر تنوع تالابی جایگاه ویژهای در جهان دارد و بخش قابل توجهی از گونههای گیاهی و جانوری وابسته به این زیستبومها هستند.
با این حال بسیاری از تالابهای کشور طی دهههای اخیر با چالشهای جدی مواجه شدهاند.
کاهش بارندگی، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه نامتوازن کشاورزی، سدسازی و تغییر کاربری اراضی از جمله عواملی هستند که حیات بسیاری از تالابها را تهدید میکنند.
تالاب هورالعظیم در جنوب غرب کشور نمونهای از این وضعیت است؛ جایی که کارشناسان تأمین حقابه زیستمحیطی را مهمترین شرط تداوم حیات تالاب و حفاظت از گونههای آبزی و پرندگان مهاجر میدانند.
در همین راستا، احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست، حفاظت از تالابها را یکی از مهمترین الزامات صیانت از تنوع زیستی کشور میداند.
وی با اشاره به وضعیت تالاب میانکاله تأکید کرده است که تأمین آب تالابها باید بر پایه مطالعات علمی و ارزیابیهای زیستمحیطی انجام شود تا تعادل اکولوژیک این زیستبومهای ارزشمند حفظ شود.
به گفته او، میانکاله نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی خزری و پایداری زیستبومهای ساحلی دارد و هرگونه مداخله در آن باید با ملاحظات محیطزیستی همراه باشد.
لاهیجانزاده همچنین درباره روند احیای تالابها هشدار داده است که در صورت بیتوجهی به تأمین حقابههای زیستمحیطی، برخی تالابهای مهم کشور با تهدید جدی مواجه خواهند شد.
وی احیای تالاب میانکاله و خلیج گرگان را نیازمند اقدامات فوری و برنامهریزی بلندمدت دانسته است.
موضوع حفاظت از تنوع زیستی نیز ارتباط مستقیمی با احیای تالابها و زیستبومهای آبی دارد.
بسیاری از گونههای جانوری و گیاهی برای بقا به این اکوسیستمها وابستهاند و خشک شدن یا تخریب تالابها میتواند زنجیرهای از پیامدهای منفی را به دنبال داشته باشد.
از بین رفتن زیستگاهها، کاهش جمعیت پرندگان مهاجر، نابودی آبزیان و افزایش کانونهای گرد و غبار تنها بخشی از این پیامدهاست.
به همین دلیل، حفاظت از تالابها یکی از مؤثرترین راهکارها برای صیانت از تنوع زیستی کشور به شمار میرود.
از سوی دیگر، علیمحمد طهماسبی بیرگانی، دبیر ستاد ملی سیاستگذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار، خشک شدن تالابها را صرفاً یک مسئله محیطزیستی نمیداند و معتقد است این پدیده میتواند پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی به همراه داشته باشد.
به گفته وی، امنیت اکولوژیک زیربنای امنیت غذایی و توسعه پایدار است و از دست رفتن تالابها میتواند به گسترش کانونهای گرد و غبار و افزایش مهاجرتهای زیستمحیطی منجر شود.
در هفتههای اخیر نیز مسئولان محیط زیست استان فارس از ابلاغ سند ملی احیای تالابهای بختگان و طشک خبر دادهاند؛ اقدامی که در چارچوب برنامههای ملی سازگاری با تغییر اقلیم و مدیریت پایدار منابع آب دنبال میشود.
به گفته مسئولان، احیای این تالابها علاوه بر حفاظت از گونههای گیاهی و جانوری، میتواند در کاهش اثرات خشکسالی و بهبود شرایط زیستمحیطی منطقه نقش مهمی ایفا کند.
همچنین روحالله اسماعیلی، معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران، با اشاره به خشک شدن حدود ۲۰ هزار هکتار از تالاب میانکاله، عواملی نظیر کاهش تراز دریای خزر، کمبود بارشها، برداشتهای بیرویه آب و نرسیدن حقابه تالاب را از مهمترین دلایل این وضعیت عنوان کرده است.
به گفته وی، حفاظت از تالابها نیازمند مدیریت یکپارچه منابع آب و همکاری همه دستگاههای اجرایی است.
کارشناسان بر این باورند که موفقیت برنامههای احیای تالابها تنها با اقدامات دولتی امکانپذیر نیست و نیازمند مشارکت جوامع محلی، کشاورزان، صنایع و سازمانهای مردمنهاد است.
تجربه بسیاری از کشورهای جهان نشان داده است که حفاظت پایدار از اکوسیستمهای آبی زمانی تحقق مییابد که منافع اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی نیز در نظر گرفته شود.
در ایران نیز آموزش عمومی، افزایش آگاهیهای زیستمحیطی و جلب مشارکت مردم از مهمترین راهکارهای حفاظت از تالابها عنوان میشود.
در کنار تالابها، دریاها و سواحل کشور نیز با چالشهایی همچون آلودگی، تخریب زیستگاههای ساحلی و تغییرات اقلیمی روبهرو هستند.
کارشناسان هشدار میدهند که مدیریت ناپایدار منابع آبی و بیتوجهی به ملاحظات محیط زیستی میتواند آثار جبرانناپذیری بر اکوسیستمهای دریایی و ساحلی برجای بگذارد.
از این رو حفاظت از دریاها و تالابها باید به عنوان یک زنجیره بههمپیوسته مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا سلامت تالابها، رودخانهها و دریاها ارتباطی مستقیم با یکدیگر دارند.
امروز بیش از هر زمان دیگری روشن شده است که تالابها و زیستبومهای آبی صرفاً منابع طبیعی نیستند، بلکه سرمایههای ملی و میراثی برای نسلهای آینده به شمار میروند.
حفظ این میراث ارزشمند نیازمند برنامهریزی بلندمدت، مدیریت علمی، تأمین حقابههای زیستمحیطی و مشارکت همگانی است؛ رویکردی که میتواند آیندهای پایدارتر برای تنوع زیستی و منابع آبی کشور رقم بزند.