مراکز داده هوش مصنوعی به اندازه یک کشور برق مصرف میکنند
مراکز داده یا همان دیتاسنترها، کارخانههای عظیم عصر دیجیتال هستند که بدون آنها هوش مصنوعی وجود خارجی نخواهد داشت. اما تایم میگوید این فناوری جدید به قیمت بلعیدن انرژی جهان در حال رشد است.
به گزارش خبرنگار مهر، نگاهی داریم به طرح جلد جدید و تکاندهنده نشریه تایم که دست روی یکی از بزرگترین و سرنوشتسازترین چالشهای ژئوپلیتیک و فناورانه عصر ما گذاشته است.
تایم در ویژهنامه «سرحدات هوش مصنوعی» به سراغ زیرساختهای پنهان هوش مصنوعی یا همان دیتاسنترها رفته است.
به نوشته تایم رقابت برای تسلط بر هوش مصنوعی باعث شده همه برای ساخت مراکز داده در همه جای کره زمین از دشتهای تگزاس تا بیایانهای شبه جزیره عربستان هجوم بیاورند.
برای درک ابعاد این ماجرا، ابتدا باید دید که دیتاسنترها دقیقاً چه هستند و چرا به این میزان اهمیت یافتهاند.
واقعیت این است که اینترنت، اپلیکیشنهای گوشیهای هوشمند ما و تمام سیستمهای پردازش ابری، همگی وابسته به سازههایی غولپیکر به نام «مراکز داده» هستند.
دیتاسنترها کارخانههای حقیقی عصر دیجیتال به شمار میروند؛ ساختمانهایی به وسعت چندین زمین فوتبال، انباشته از هزاران ابررایانه و تراشه پیشرفته که وظیفه ذخیره و پردازش اطلاعات جهان را بر عهده دارند.
اما دلیل مانور بیسابقه غولهای فناوری روی این مراکز در سالهای اخیر، ظهور هوش مصنوعی است.
مدلهای زبانی بزرگ مانند ChatGPT برای پاسخ به یک سؤال ساده، نیازمند پردازش همزمان میلیاردها داده در کسری از ثانیه هستند؛ جادویی که بدون این نیروگاههای سختافزاری عظیم، غیرممکن خواهد بود.
به همین دلیل، امروز داشتن دیتاسنترهای قدرتمندتر، دیگر یک موضوع صرفاً فنی نیست، بلکه به معنای دست بالا در «حاکمیت سایبری»، قدرت اقتصادی و برتری در جنگ ژئوپلیتیک جدید دنیاست.
همین رقابت بیرحمانه برای تسلط بر هوش مصنوعی، جهان را وارد فاز جدیدی از این تب طلای مدرن کرده و غولهای فناوری را به تکاپویی واداشته است تا در هر گوشهای از کره زمین، از دشتهای تگزاس تا بیابانهای سوزان شبهجزیره عربستان، دژهای عظیمی برای پردازش داده بنا کنند.
نشریه تایم در گزارش جدید خود نگاهی به بطن این مسابقه جهانی برای قدرت بخشیدن به آینده انداخته است؛ روایتی از یک جنون ساختوساز که در حال حاضر بیش از ۸۰۰ مرکز داده را در تمامی قارههای جهان به جز قطب جنوب، در دست احداث دارد.
این الگوهای جدید معماری صنعتی، روی هم رفته سالانه تقریباً به اندازه کشور مالزی برق مصرف خواهند کرد و طبق پیشبینی گروه مشاورهای مککینزی، بزرگترین شرکتهای فناوری جهان تا سال ۲۰۳۰ حدود ۷ تریلیون دلار روی آنها سرمایهگذاری میکنند؛ رقمی که این پروژه را به یکی از بزرگترین ساختوسازهای زیرساختی در تاریخ بشر تبدیل میکند.
تایم برای لمس این واقعیت به شهر کوچک «نارویک» در نروژ رفته است؛ بندری باستانی و متعلق به دوران وایکینگها در بالاترین نقطه از مدار قطب شمال که اکنون میزبان شمالیترین دیتاسنتر هوش مصنوعی جهان است.
این ابرپروژه که توسط استارتاپ بریتانیایی Nscale برای مایکروسافت و OpenAI ساخته میشود، در فاز نهایی خود ۵۲۰ مگاوات برق مصرف خواهد کرد که معادل کل مصرف دیتاسنترهای فعلی نروژ یا نیاز مصرفی ۱۹۰ هزار خانه در آمریکاست.
انتخاب این جغرافیای خشن و منجمد، یک شاهکار محاسباتی است؛ از یک سو سرمای قطب شمال به عنوان یک خنککننده طبیعی و رایگان برای چیپهای داغ هوش مصنوعی عمل میکند و از سوی دیگر، نروژ به لطف سدهای کوهستانیاش از مازاد انرژی برقآبی ارزان بهره میبرد، تا جایی که این استارتاپ توانسته برق را با قیمت بیسابقه ۳ تا ۴ سنت به ازای هر واحد بخرد؛ یعنی کمتر از نصف میانگین کل اروپا.
اما پشت این سازههای آهنی، خطوط پیچیدهای از سیاست و تجارت میان واشنگتن و سیلیکونولی جریان دارد.
این پایگاه قطبی در ابتدا Stargate Norway نام داشت و قرار بود نخستین بازوی اروپایی پروژه ۵۰۰ میلیارد دلاری «استارگیت» باشد که در ژانویه ۲۰۲۵ توسط دونالد ترامپ و سام آلتمن در کاخ سفید کلید خورد.
با این حال، در آوریل ۲۰۲۶ همهچیز تغییر کرد؛ تعلل OpenAI در امضای قرارداد نهایی که به گفته تحلیلگران ناشی از تلاش این شرکت برای نشان دادن انضباط مالی پیش از عرضه اولیه سهام (IPO) بود، موجب شد تا مایکروسافت به سرعت جایگزین آن شود.
بازار تشنه امروز چنان به توان پردازشی نیاز دارد که این جابهجاییها خللی در روند کار ایجاد نمیکند و OpenAI اکنون تنها به عنوان یک مشتری، ظرفیت این مرکز را اجاره خواهد کرد.
مغز متفکر این بازی بزرگ، جاش پین، کارآفرین ۳۲ ساله استرالیایی است که مسیر کاریاش را از کف یک معدن زغالسنگ شروع کرد.
او ابتدا استارتاپ استخراج رمزارز Arkon Energy را بنیان گذاشت، اما با سقوط بازار کریپتو و ظهور موج ChatGPT در سال ۲۰۲۴، شرکت زیانده خود را منحل کرد و تمام داراییهای آن را به سمت هوش مصنوعی پدال زد تا استارتاپ Nscale متولد شود.
این شرکت نوظهور اکنون ۱۴.۶ میلیارد دلار ارزش دارد و شتاب رشد آن به حدی است که جنسن هوانگ, مدیرعامل انویدیا، شخصاً ۶۸۳ میلیون دلار در آن سرمایهگذاری کرده است.
حتی شریل سندبرگ، بانوی اول سابق فیسبوک، پس از دو سال دوری از دنیای فناوری به هیئتمدیره Nscale پیوسته و پین را رهبری همتراز با مارک زاکربرگ میداند.
با وجود این، تب هوش مصنوعی یک پارادوکس بزرگ زیستمحیطی را رقم زده است.
برخلاف ادعاهای پر زرقوبرق درباره انرژیهای سبز، واقعیت نشان میدهد که غولهای فناوری به دلیل طولانی بودن روند اتصال به شبکههای برق تجدیدپذیر، دوباره به سمت سوختهای فسیلی غش کردهاند.
Nscale دیتاسنترهای تگزاس و ویرجینیای غربی خود را مستقیماً در کنار نیروگاههای گاز فسیلی بنا کرده و مدیران انرژی آن صراحتاً اعتراف میکنند که تجدیدپذیرها توان تأمین نیاز ۲۴ ساعته هوش مصنوعی را ندارند و در حال حاضر گاز طبیعی تنها راه چاره است.
از طرفی، هجوم این مراکز به نروژ قیمت برق مردم محلی را ظرف دو سال آینده دو برابر خواهد کرد که این امر موجی از مخالفتهای سیاسی را در پارلمان این کشور ایجاد کرده است.
در نهایت، لبه تیز ژئوپلیتیک نیز بر این پروژه سایه انداخته است؛ نارویک تنها چندصد مایل با مرزهای روسیه فاصله دارد و از آنجا که دیتاسنترها اکنون به عنوان «زیرساخت استراتژیک و حیاتی ملی» شناخته میشوند، کارشناسان نظامی هشدار میدهند که در صورت بروز هرگونه درگیری مستقیم میان ناتو و روسیه، این دژهای دیجیتال که میلیاردها دلار از حساسترین چیپهای انویدیا را در خود جای دادهاند، اولین و ایدهآلترین هدف برای حملات موشکی و پهپادی خواهند بود؛ شبیه به همان الگویی که در مارس ۲۰۲۶ در حمله پهپادی به دیتاسنتر آمازون در امارات رخ داد.
با تمام این چالشها، غولهای فناوری معتقدند این هزینه و مخاطره کاملاً توجیهپذیر است.
همانطور که جاش پین میگوید، همه صنایع جهان در نهایت تبدیل انرژی به ارزش اقتصادی هستند و امروز، زیرساخت هوش مصنوعی، بزرگترین تولیدکننده ارزش به ازای هر الکترون در تاریخ بشر است و هیچ رتبه دومی برای آن وجود ندارد.