اردیبهشتِ متفاوت کتاب/ نمایشگاه کتاب چگونه از روزهای بحران عبور کرد؟

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: چند سالی است که اردیبهشت‌ماه در تقویم فرهنگی کشور با کتاب و کتاب‌خوانی پیوند خورده است.
از نخستین روزهای این ماه، فضای رسانه‌ای و فرهنگی کشور تحت تأثیر برگزاری نمایشگاه کتاب قرار می‌گیرد و بحث درباره تازه‌های نشر، حضور ناشران، برنامه‌های فرهنگی و میزان استقبال مخاطبان به یکی از موضوعات اصلی محافل فرهنگی تبدیل می‌شود.
نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در سال‌های گذشته نه‌تنها مهم‌ترین رویداد حوزه نشر کشور بوده، بلکه به فرصتی برای رونق بازار کتاب، ارتباط مستقیم ناشران با مخاطبان و جبران بخشی از مشکلات اقتصادی صنعت نشر نیز تبدیل شده است.
با این حال، اردیبهشت ۱۴۰۵ شرایط متفاوتی را تجربه کرد.
آغاز سال جدید هم‌زمان با رخدادهای امنیتی و نظامی و جنگی شرایطی بود که بخش‌های مختلف کشور را تحت تأثیر قرار داد.
تداوم وضعیت بحرانی در هفته‌های ابتدایی سال باعث شد بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی، فرهنگی و اداری با محدودیت‌هایی همراه شوند و بخش قابل توجهی از برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در هاله‌ای از ابهام قرار گیرد.
در چنین شرایطی، سرنوشت برگزاری مهم‌ترین رویداد فرهنگی کشور نیز تا هفته‌ها نامشخص باقی ماند.
تا میانه اردیبهشت‌ماه هیچ تصمیم قطعی و رسمی درباره نحوه برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران اعلام نشده بود.
دلیل این تعلل نیز شرایط ناپایدار کشور و نگرانی‌های موجود درباره برگزاری تجمع‌های گسترده عنوان می‌شد.
این وضعیت برای فعالان حوزه نشر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود.
ناشران در سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی از جمله افزایش هزینه‌های تولید، کاهش قدرت خرید مخاطبان، محدودیت‌های اقتصادی و رکود بازار کتاب مواجه بوده‌اند.
به خصوص در سال گذشته که جنگ 12روزه و اغتشاشات دی ماه و جنگ تحمیلی سوم را پشت سر گذاشته بودند.
از همین رو، نمایشگاه کتاب تهران برای بسیاری از آنان تنها یک رویداد فرهنگی نبود، بلکه فرصتی اقتصادی برای جبران بخشی از خسارت‌ها و مشکلات سال گذشته محسوب می‌شد.
در نهایت، تصمیم بر آن شد که نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به صورت مجازی برگزار شود.
مسئولان برگزاری، ملاحظات امنیتی، دشواری حضور ناشران شهرستانی، حفظ زیرساخت‌های اجرایی و جلوگیری از ایجاد مخاطرات احتمالی را از جمله دلایل انتخاب این شیوه عنوان کردند.
به این ترتیب، تجربه‌ای که نخستین بار در دوران همه‌گیری کرونا شکل گرفته بود، بار دیگر به عنوان راهکاری برای استمرار فعالیت فرهنگی کشور مورد استفاده قرار گرفت.
در کنار نمایشگاه مجازی کتاب تهران، دو رویداد دیگر نیز در پایتخت شکل گرفتند.
نخست، نمایشگاه کتاب باغ کتاب تهران که به صورت حضوری برگزار شد و دوم، نمایشگاه تخصصی کودک و نوجوان که به میزبانی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان شکل گرفت.
این سه رویداد در مجموع تلاش کردند بخشی از فضای فرهنگی اردیبهشت‌ماه را حفظ کنند و امکان دسترسی مخاطبان به کتاب را فراهم آورند.
سه نمایشگاه، سه رویکرد متفاوت
نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران فعالیت خود را از ۲۶ اردیبهشت‌ماه آغاز کرد و با تمدید زمان برگزاری، تا پنجم خردادماه ادامه داشت.
این رویداد با شعار «بخوانیم برای ایران» به مدت یازده روز میزبان مخاطبان در بستر مجازی بود.
تمرکز اصلی نمایشگاه بر فروش کتاب، ارائه خدمات ارسال و ایجاد دسترسی سراسری برای مخاطبان سراسر کشور قرار داشت.
در مقابل، باغ کتاب تهران از روز ۲۳ اردیبهشت فعالیت نمایشگاهی خود را آغاز کرد و تا هشتم خردادماه ادامه داد.
این رویداد که ۱۷ روز به طول انجامید، با شعار «در هوای کتاب‌خوان‌ترین رهبر دنیا» برگزار شد.
مسئولان باغ کتاب اعلام کرده بودند که بسیاری از فضاهای ایجادشده پس از پایان نمایشگاه نیز در قالب برنامه‌های فرهنگی به فعالیت خود ادامه خواهند داد.
نمایشگاه کودک و نوجوان کانون پرورش فکری نیز از ۳۰ اردیبهشت آغاز شد و تا ۱۲ خرداد ادامه داشت.
این رویداد با شعار «میناب ۱۶۸» برگزار شد و تمرکز ویژه‌ای بر کتاب‌های کودک و نوجوان، فعالیت‌های فرهنگی ویژه این گروه سنی و ایجاد ارتباط میان ناشران کودک و خانواده‌ها داشت.
دسترسی و فضای برگزاری
ماهیت مجازی نمایشگاه کتاب تهران موجب شد دسترسی مخاطبان به این رویداد از طریق سامانه اینترنتی پیش‌بینی‌شده توسط خانه کتاب و ادبیات ایران انجام شود.
اگرچه محدودیت‌های اینترنتی و شرایط خاص کشور در برخی ساعات مشکلاتی را ایجاد می‌کرد، اما سامانه پشتیبانی و خدمات پاسخگویی تلاش داشت فرآیند خرید را برای مخاطبان تسهیل کند.
از سوی دیگر، باغ کتاب تهران با بهره‌گیری از ظرفیت فیزیکی خود توانست تجربه‌ای نزدیک به نمایشگاه‌های حضوری را برای مخاطبان فراهم کند.
فضای گسترده مجموعه، امکانات رفاهی، مسیرهای مناسب برای خانواده‌ها و وجود بخش‌های مختلف فرهنگی از جمله مزیت‌های این نمایشگاه به شمار می‌رفت.
با این حال، محدودیت فضای پارکینگ و دشواری استفاده از خودروی شخصی از جمله مواردی بود که برخی بازدیدکنندگان به آن اشاره داشتند.
نمایشگاه کانون پرورش فکری نیز از منظر دسترسی شرایط مطلوبی داشت.
قرار گرفتن در محدوده‌ای با دسترسی مناسب شهری و نزدیکی به ایستگاه مترو، امکان حضور خانواده‌ها را تسهیل کرده بود.
همین مسئله موجب شد بسیاری از خانواده‌ها بتوانند بدون دغدغه‌های ترافیکی در این رویداد حضور پیدا کنند.
رقابت ناشران در سه ویترین کتاب
یکی از مهم‌ترین شاخص‌های هر نمایشگاه کتاب، میزان مشارکت ناشران است.
بر اساس آمارهای اعلام‌شده، نمایشگاه مجازی کتاب تهران و نمایشگاه باغ کتاب هر دو میزبان بیش از هزار ناشر بودند.
این موضوع باعث شد طیف گسترده‌ای از آثار در حوزه‌های مختلف در اختیار مخاطبان قرار گیرد.
با این حال، برخی ناشران معتقد بودند تفاوت مهم میان این دو رویداد در نحوه عرضه آثار جدید دیده می‌شد.
در حالی که بخشی از کتاب‌های تازه منتشرشده در نمایشگاه باغ کتاب حضور داشتند، برخی از این آثار در سامانه نمایشگاه مجازی به شکل گسترده در دسترس نبودند.
همین مسئله موجب شد نمایشگاه حضوری برای مخاطبانی که به دنبال تازه‌های نشر بودند، جذابیت بیشتری داشته باشد.
در نمایشگاه کانون پرورش فکری نیز حدود ۷۰ ناشر کودک و نوجوان حضور داشتند.
اگرچه برخی ناشران شناخته‌شده این حوزه در نمایشگاه حاضر نبودند، اما فرصت مناسبی برای معرفی ناشران نوپا و کمتر شناخته‌شده فراهم شد.
حضور ناشرانی در کنار برندهای شناخته‌شده حوزه کودک و نوجوان باعث شد تنوع آثار ارائه‌شده افزایش یابد و مخاطبان با گزینه‌های متنوع‌تری مواجه شوند.
هویت بصری و بازتاب فضای اجتماعی
فضای عمومی کشور و رخدادهای ماه‌های گذشته در طراحی و هویت بصری نمایشگاه‌ها نیز بازتاب پیدا کرده بود.
نمایشگاه مجازی کتاب تهران در طراحی پوستر و انتخاب شعار «بخوانیم برای ایران» تلاش کرد بر مفهوم همبستگی ملی و اهمیت فرهنگ کتاب‌خوانی در شرایط دشوار تأکید کند.
با این حال، به دلیل ماهیت مجازی نمایشگاه، امکان بازنمایی گسترده فضای اجتماعی و فرهنگی در محیط برگزاری وجود نداشت.
در باغ کتاب تهران اما شرایط متفاوت بود.
بخشی از فضای نمایشگاه به آثار مرتبط با رهبر شهید انقلاب اختصاص یافته بود و در بخش‌هایی از مجموعه نیز تصاویر و نمادهایی از کودکان بی‌گناه مدرسه شجره طیبه میناب به چشم می‌خورد.
این موضوع سبب شده بود فضای نمایشگاه صرفاً به فروش کتاب محدود نشود و نوعی روایت فرهنگی از شرایط کشور در روزهای جنگ نیز در آن شکل بگیرد.
نمایشگاه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز تلاش کرد با طراحی محیطی متناسب با مخاطبان خود، فضایی متفاوت ایجاد کند.
استفاده از عناصر بصری مرتبط با کودکان و نوجوانان و توجه به موضوعات انسانی و اجتماعی شهدای مدرسه میناب از ویژگی‌های این نمایشگاه به شمار می‌رفت.
برنامه‌های فرهنگی و رویدادهای جانبی
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نمایشگاه‌های کتاب، برنامه‌های فرهنگی جانبی آن‌ها است؛ برنامه‌هایی که می‌توانند فراتر از فروش کتاب، فضایی برای گفت‌وگو، معرفی آثار و تعامل میان مخاطبان و نویسندگان ایجاد کنند.
نمایشگاه مجازی کتاب تهران به دلیل ماهیت غیرحضوری خود، بخش عمده برنامه‌های فرهنگی را در قالب نشست‌های آنلاین، گفت‌وگوهای حضوری و مجازی، رونمایی‌های اینترنتی و برنامه‌های رسانه‌ای دنبال کرد.
در مقابل، باغ کتاب تهران توانست از ظرفیت فضاهای فیزیکی خود برای برگزاری رویدادهای متعدد استفاده کند.
برگزاری نشست‌های نقد و بررسی کتاب، مراسم رونمایی، برنامه‌های ویژه کودکان و گفت‌وگوهای فرهنگی از جمله فعالیت‌هایی بود که در طول برگزاری نمایشگاه اجرا شد.
وجود سالن‌های متعدد برای نشست‌های تخصصی نیز امکان برگزاری همزمان چندین برنامه فرهنگی را فراهم کرده بود.
در نمایشگاه کانون پرورش فکری نیز برنامه‌هایی متناسب با گروه سنی کودک و نوجوان تدارک دیده شده بود.
معرفی کتاب، رونمایی از آثار جدید، نشست‌های آموزشی و فعالیت‌های فرهنگی از جمله برنامه‌های این رویداد بود.
با این حال، برخی خانواده‌ها معتقد بودند امکان استفاده بیشتر از برنامه‌های نمایشی، سرگرمی‌های آموزشی و اجراهای ویژه کودک می‌توانست جذابیت نمایشگاه را افزایش دهد.
استقبال مخاطبان
آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد هر سه نمایشگاه با استقبال مخاطبان همراه بودند، هرچند نوع این استقبال در هر رویداد متفاوت بود.
نمایشگاه مجازی کتاب تهران توانست بخش قابل توجهی از مخاطبان سال‌های گذشته را حفظ کند.
تخفیف‌های در نظر گرفته‌شده، امکان خرید از سراسر کشور و دسترسی به هزاران عنوان کتاب از جمله عوامل مؤثر در استقبال مخاطبان بود.
یکی از ویژگی‌های متفاوت این نمایشگاه با سال‌های گذشته در ارائه بن‌های تخفیف بود که برای همه مخاطبان به صورت یکسان در نظر گرفته شده بود.
در باغ کتاب تهران نیز حضور گسترده خانواده‌ها، دانشجویان و علاقه‌مندان به کتاب در روزهای مختلف نمایشگاه قابل مشاهده بود.
تخفیف‌های ارائه‌شده و امکان مشاهده مستقیم کتاب‌ها از جمله عواملی بود که مخاطبان را به حضور در این رویداد ترغیب می‌کرد.
نمایشگاه کانون پرورش فکری نیز به ویژه در میان خانواده‌ها و کودکان با استقبال مناسبی مواجه شد.
حضور والدین در کنار فرزندان و خرید کتاب‌های کودک و نوجوان نشان می‌داد همچنان کتاب یکی از مهم‌ترین گزینه‌های فرهنگی خانواده‌ها به شمار می‌رود.
تبلیغات و اطلاع‌رسانی
تبلیغات و اطلاع‌رسانی از دیگر بخش‌های مهم این رویدادها بود.
نمایشگاه مجازی کتاب تهران نسبت به سال‌های برگزاری حضوری، تبلیغات کمتری در فضای شهری داشت.
در حالی که در سال‌های گذشته تبلیغات محیطی گسترده‌ای در سطح شهر دیده می‌شد، امسال تمرکز اصلی بر رسانه‌های رسمی، شبکه‌های اجتماعی و تبلیغات تلویزیونی قرار گرفته بود.
این رویکرد باعث شده بود تا مخاطبان و به خصوص برخی ناشران از روند برگزاری نمایشگاه بی‌اطلاع بمانند.
به خصوص زیرنویس‌های شبکه‌های تلویزیونی که در بین تمامی اخبارهای مهم و حساس در این شرایط حساس کنونی توجه مخاطبان را به خود جلب نمی‌کرد.
نصب پوسترهای شهری در روزهای منتهی به پایان نمایشگاه هم از دیگر نواقصی بود که موجب اطلاع رسانی دیر هنگام به مخاطبان شده بود.
باغ کتاب تهران نیز بخش مهمی از اطلاع‌رسانی خود را از طریق رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و تبلیغات محیطی اطراف مجموعه انجام داد.
انتشار اخبار و گزارش‌های مختلف درباره برنامه‌های نمایشگاه نیز در افزایش آگاهی مخاطبان نقش داشت.
همچنین همکاری با برخی از مجموعه‌های مروج کتاب مانند مجمع ناشران انقلاب اسلامی در روند تبلیغ برنامه‌های روزانه خود نقش موثری داشت.
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز علاوه بر بسترهای رسانه‌ای خود، از ظرفیت شبکه‌های مرتبط با کودکان و نوجوانان بهره گرفت؛ اقدامی که به جذب مخاطبان هدف این نمایشگاه کمک کرد.
وجود مجریان کودک و نوجوانی که کودکان هرروز ارتباط خود را با آنان می‌گیرند و تبلیغ از تنها شبکه کودک و نوجوان یعنی شبکه پویا باعث شده بود تا علاوه بر کودکان و نوجوانان توجه خانواده‌ها نیز به این نمایشگاه جلب شود.
اردیبهشتی که کتاب را از صحنه کنار نزد
اردیبهشت ۱۴۰۵ برای صنعت نشر و جامعه کتاب‌خوان کشور ماهی متفاوت بود.
شرایط ویژه کشور باعث شد مهم‌ترین رویداد فرهنگی سال نتواند به شکل معمول برگزار شود، اما مجموعه اقدامات انجام‌شده نشان داد فعالیت‌های فرهنگی حتی در دشوارترین شرایط نیز متوقف نمی‌شوند.
نمایشگاه مجازی کتاب تهران، نمایشگاه باغ کتاب و نمایشگاه کودک و نوجوان کانون پرورش فکری هر یک با رویکردی متفاوت تلاش کردند بخشی از نیازهای فرهنگی جامعه را پاسخ دهند.
اگرچه هر سه رویداد با نقاط قوت و ضعف مختلفی همراه بودند، اما در مجموع توانستند فرصت دسترسی مخاطبان به کتاب را حفظ کنند و نشان دهند که کتاب همچنان یکی از مهم‌ترین ابزارهای تداوم حیات فرهنگی جامعه است.
تجربه اردیبهشت ۱۴۰۵ نشان داد صنعت نشر ایران حتی در شرایط دشوار نیز می‌تواند با استفاده از شیوه‌های متنوع، ارتباط خود با مخاطبان را حفظ کند؛ ارتباطی که استمرار آن برای آینده فرهنگ و کتاب‌خوانی کشور اهمیتی اساسی دارد.
وجود این سه نمایشگاه در زمانی که کشور فقدان رهبر شهید کتابخوان خود را احساس می‌کند، بار دیگر ثابت کرد که این کتاب است که می‌تواند کشور را از دست دشمن و اهریمنان نجات دهد و با کتاب و فرهنگ است که تمدن ایرانی بیش از 2500سال زنده می‌ماند.
اهمیت این سه رویداد مهم فرهنگی بار دیگر نشان داد که متولیان برگزاری این نمایشگاه‌ها بار دیگر به سخن رهبر شهیدمان در باره کتاب که می‌فرمودند: «هیچ چیز جای کتاب را نمی‌گیرد» لبیک گفتند و مهم‌ترین فعالیت فرهنگی کشور را در شرایط ویژه کنار نگذاشتند.