تالاب هامون؛ سرای امید خشکیده در دل کویر سیستان

خبرگزاری مهر - گروه استان ها، فاطمه گلوی: تالاب بین‌المللی هامون، نگین فیروزه‌ای سیستان و قلب تپنده جنوب شرق ایران، فراتر از یک اکوسیستم آبی، شاهرگ حیاتی و عامل اصلی توازن اقلیمی در منطقه‌ای است که نزدیک به ۳۰ با خشکسالی‌های پیاپی دست‌ و پنجه نرم می‌کند؛ این تالاب در زمان‌های پرآبی خود مانند یک «کولر طبیعی» عمل می‌کرده است.
اهمیت تالاب هامون تنها به حفظ تنوع زیستی و زیستگاه پرندگان مهاجر محدود نمی‌شود؛ زمانی که هامون لبریز از آب است؛ تبخیر سطحی حاصل از آن، دمای محیط را به طرز چشمگیری کاهش داده و رطوبت مطلوبی را به منطقه تزریق می‌کند؛ این پدیده باعث می‌شود حتی در داغ‌ترین ماه‌های سال، ساکنان منطقه از نسیم‌های خنک و مطبوعی بهره‌مند شوند که هوای سوزان کویری را به هوایی معتدل و دلپذیر تبدیل می‌کند؛ در واقع، پرآبی هامون مانند سدی طبیعی در برابر پدیده ریزگردها عمل کرده و با تثبیت بستر تالاب، از برخاستن طوفان‌های شن جلوگیری می‌کند.
علاوه بر تاثیرات اقلیمی، رونق صیادی، کشاورزی و دامداری در حاشیه هامون، مستقیماً با وضعیت آبی آن گره خورده است.
احیای هامون، نه تنها معیشت هزاران خانوار را تضمین می‌کند، بلکه با تلطیف هوا، سلامت عمومی را ارتقا داده و مهاجرت ناشی از خشکسالی را معکوس می‌سازد.
حفظ و حراست از این تالاب، ضرورتی حیاتی برای بقای زیست‌بوم و رفاه انسانی در شرق کشور است؛ چرا که هامونِ پرآب، تنها منبع تولید امید، طراوت و هوای خوش در دلِ کویر است که امنیت زیستیِ نیمی از ساکنان بومی استان سیستان و بلوچستان را تضمین می‌کند.
تالاب هامون، هفتمین تالاب ثبت شده در کنوانسیون رامسر
عبدالله بامری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان در تشریح ابعاد فاجعه زیست‌محیطی تالاب هامون اظهار داشت: تالاب هامون، این نگین فیروزه‌ای شرق ایران، به عنوان هفتمین تالاب ثبت شده در کنوانسیون بین‌المللی رامسر، تنها یک پهنه آبی نبود، بلکه هویتی تاریخی، اقتصادی و اجتماعی برای مردمان سیستان به شمار می‌رفت.
وی ادامه داد: وسعت تالاب هامون ۵۸۰ هزار هکتار است که که ۳۸۲ هزار هکتار آن در خاک جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته، گواهی بر عظمت و اهمیت استراتژیک آن در قلب فلات خشک ایران است.
بامری با اشاره به پدیده اقلیمی شاخص منطقه افزود: بادهای مشهور ۱۲۰ روزه سیستان، که از شمال و شمال غربی تالاب می‌وزند، روزگاری نه یک تهدید، که نعمتی بی‌بدیل برای منطقه بودند؛ در سال‌هایی که تالاب سرشار از آب بود، این بادها که از روی پهنه آبی عبور می‌کردند، حکم یک کولر طبیعی عظیم را داشتند و هوای منطقه را خنک و مطبوع می‌ساختند و آسایش را برای ساکنان به ارمغان می‌آوردند.
قریب به سه دهه خشکسالی‌ در سیستان
وی بیان کرد: این نعمت الهی از سال ۱۳۷۷ با آغاز خشکسالی‌های پی‌درپی، از میان رفت؛ خشکسالی‌ هایی که از سال ۱۳۸۱ به اوج خود رسید و اکنون قریب به سه دهه است که سایه خود را بر پهنه منطقه سیستان گسترانده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیز داری سیستان و بلوچستان در تبیین فرآیند تبدیل نعمت باد به طوفان تصریح کرد: با شروع خشکسالی و قطع حقابه تالاب از سوی کشور افغانستان، اندک‌اندک پوشش گیاهی متراکم و جانوری غنی منطقه از میان رفت؛ با نابودی این پوشش گیاهی که همچون سپری در برابر باد عمل می‌کرد، شدت بادهای ۱۲۰ روزه به طور چشمگیری افزایش یافت؛ بادهایی که پیش‌تر نوازشگر بودند، اینک با عبور از بستر خشک و عریان تالاب هامون، ذرات ریز گرد و غبار و شن‌های روان را با خود همراه کرده و به سمت مناطق پایین‌دست و شهرها و روستاهای سیستان حرکت می‌دهد؛ این پدیده منجر به ایجاد طوفان‌های شنی هولناک و انتشار ریزگردهای سمی و بیماری‌های ریوی شده است که زندگی را برای ساکنان منطقه سخت کرده است.
وی در پایان با نگاهی به عمق فاجعه خاطرنشان کرد: علاوه بر بستر تالاب، خشک شدن اراضی وسیع کشاورزی به دلیل فقدان آب، مزید بر علت شده است؛ زمین‌های کشاورزی که روزگاری مأمن امنیت غذایی منطقه بودند، اکنون به کانون‌های فوق‌بحرانی تولید گرد و غبار تبدیل شده‌اند؛ ذرات ریز خاک از این اراضی برخاسته و بر اثر طوفان‌ها جابه‌جا شده و متأسفانه منجر به ایجاد تپه‌های ماسه‌ای روان در سطح منطقه شده‌اند؛ بی‌توجهی به این بحران، می‌تواند مهاجرت‌های گسترده، فقر مطلق و نابودی تمدن کهن سیستان را به دنبال داشته باشد.
اجرا بادشکن‌های غیرزنده برای جلوگیری از طوفان
حسین سرگزی، معاون فنی منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر، به تشریح اقدامات صورت گرفته برای مقابله با این چالش‌های عظیم پرداخت و گفت: اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان با وجود محدودیت‌های اعتباری شدید، در سنوات گذشته راهکارهای متعددی را برای مهار کانون‌های بحرانی و تثبیت شن‌های روان به اجرا کرده است.
وی ادامه داد: از این اقدامات، اجرای پروژه‌های مکانیکی و ایجاد بادشکن‌های غیرزنده بوده است؛ در سال‌های نخست خشکسالی، از شاخه‌های درختان گز که در تالاب هامون وجود داشته اند، برای ساخت این بادشکن‌ها استفاده می‌شد و این روش نقشی مؤثر در جلوگیری از حرکت شن‌های روان ایفا می‌کرد.
سرگزی افزود: با خشک شدن کامل تالاب و نابودی گزهای باقی‌مانده، این روش نیز کارایی خود را از دست داد؛ در این مرحله، همکاران ما در منابع طبیعی با خلاقیت و استفاده از ظرفیت‌های بومی، به ساخت و نصب بادشکن‌های گِلی از جنس خاک بستر تالاب هامون روی آوردند؛ این بادشکن‌های گلی که با تلاش طاقت‌فرسا در دل بیابان برپا می‌شوند، تأثیر شگرفی در مهار و نگهداشت شن‌ها و جلوگیری از پراکندگی آنها داشته‌اند و توانسته‌اند به‌عنوان سدی در برابر هجوم ماسه‌ها عمل کنند؛ راهکار دیگر، نهال‌کاری و جنگل‌کاری‌های بیابانی با استفاده از گونه‌های مقاوم و بومی منطقه است؛ ریشه این نهال‌ها با نفوذ در خاک، به تثبیت آن کمک کرده و از تبدیل شدن ذرات ریز خاک به طوفان‌های شنی جلوگیری می‌کند.
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان تصریح کرد: همچنین در بازه‌های زمانی که آب از افغانستان به سمت تالاب سرازیر می‌شود، با عملیات پخش سیلاب و مرطوب‌سازی زمین، تمام تلاش ما بر آن است تا خاک را حفظ کنیم؛ این روش‌ نیز اثربخش بوده‌ است.
انرژی بادی سیستان، یک فرصت بی‌نظیر
وی در بخش دیگری از سخنان خود با نگاه فرصت‌محور به ظرفیت بادها اشاره کرد و اظهار داشت: نباید از یک واقعیت مهم غافل شویم؛ همین بادهای ۱۲۰ روزه که امروز به عنوان عامل فرسایش بادی و تخریب‌گر شناخته می‌شوند، یک ظرفیت عظیم و بالقوه برای تولید ثروت و توسعه اقتصادی استان هستند؛ فرسایش بادی یک چالش است، اما انرژی بادی می تواند یک فرصت بی‌نظیر باشد.
سرگزی بیان کرد: می‌توان با جذب سرمایه‌گذاری و احداث مزارع توربین‌های بادی، از این جریان مستمر و قدرتمند باد، برق پاک تولید کرده و درآمد پایدار برای استان ایجاد کرد؛ تاکنون اعتبارات کافی و مناسبی برای مطالعه، طراحی و بهره‌برداری از این گنجینه عظیم خدادادی صورت نگرفته است.
وی با تأکید بر ضرورت یک عزم ملی و مدیریت فرابخشی تصریح کرد: برای مدیریت بحران و کاهش ریسک‌های همه‌جانبه تالاب هامون، اقدامات پراکنده و جزیره‌ای راه به جایی نخواهد برد؛ نیازمند تشکیل یک کارگروه ویژه و قدرتمند به ریاست استانداری و با عضویت فعال تمامی دستگاه‌های متولی از جمله امور آب، جهاد کشاورزی، حفاظت محیط زیست، منابع طبیعی و آبخیزداری، وزارت نیرو و ...
هستیم.
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان خاطرنشان کرد: این کارگروه باید با یک برنامه جامع و هماهنگ، مسئولیت مدیریت یکپارچه و رفع چالش‌های حوزه آب، گرد و غبار، معیشت و سلامت مردم را بر عهده گیرد؛ موازی‌کاری و نبود هماهنگی، بزرگترین مانع در مسیر نجات سیستان است.
وی در پایان افزود: از مردم شریف و مقاوم منطقه، فعالان فرهنگی، اجتماعی و سازمان‌های مردم‌نهاد تقاضا داریم تا سطح دانش و آگاهی خود و جامعه را در خصوص مسائل زیست‌محیطی افزایش دهند؛ ما باید با تکیه بر توانمندی‌های محلی و بالا بردن سرمایه اجتماعی، همه در کنار یکدیگر، برای رفع این چالش‌های عظیم گام برداریم؛ مقابله با بحران تالاب هامون، صرفاً یک پروژه عمرانی نیست، یک نهضت اجتماعی و فرهنگی است که نیازمند همراهی تک‌تک مردم این دیار کهن است؛ نجات هامون، نجات هویت و آینده سیستان است.