روایت زنی که نهضت نیجریه را از زندان نوشت
یک نویسنده گفت: زینت ابراهیم در جامعهای رشد کرد که زن تنها از دریچه مرد تعریف میشد. اما این الگو را شکست و ازدواج با شیخ زکزاکی زمینه بیشتری برای فعالیت او فراهم کرد.
به گزارش خبرنگار مهر، نشست نقد و بررسی کتاب «تا روشنایی» در سکوی شاهنامه باغ کتاب برگزار شد.
در این نشست، معصومه رامهرمزی، نویسنده و پژوهشگر حوزه مقاومت، و دکتر شهو عبدالاسلام، کارشناس مسائل نیجریه و عضو هیئت علمی دانشگاه، درباره ابعاد تاریخی، اجتماعی و روایی نهضت اسلامی نیجریه و شخصیت شیخ ابراهیم زکزاکی و همسرش زینت ابراهیم سخن گفتند.
معصومه رامهرمزی در ابتدای این نشست با اشاره به شرایط جهان اسلام و تحولات اخیر منطقه اظهار کرد: هنوز هم باورمان نشده که امام شهید دیگر در میان ما نیستند و نمیتوانیم در حسینیه امام خمینی سخنان ایشان را بشنویم.
عبور از این شوک به زمان نیاز دارد و امیدواریم مردم ایران بتوانند مسیر انقلاب را ادامه دهند.
وی افزود: موضوع نشست امروز، نهضت اسلامی نیجریه و شخصیت شیخ ابراهیم زکزاکی و همسرشان زینت ابراهیم است؛ شخصیتی که کتاب «تا روشنایی» بر محور زندگی و مبارزات او شکل گرفته است.
مجری نشست نیز گفت: تلاش میکنیم در این جلسه کتاب را از زوایای مختلف، از جمله جغرافیا، فرهنگ نیجریه و شخصیت زینت ابراهیم بررسی کنیم.
نهضتی که از غرب آفریقا آغاز شد
دکتر شهو عبدالاسلام در ادامه این نشست، درباره ریشههای تاریخی نهضت اسلامی نیجریه توضیح داد: ریشه این جریان به عثمان بن فودیو بازمیگردد؛ شخصیتی تأثیرگذار در غرب آفریقا که حدود ۲۰۰ سال پیش حرکتی سیاسی و اجتماعی را آغاز کرد و ساختاری شبیه یک حکومت اسلامی را در منطقه شکل داد.
وی ادامه داد: پس از آن، استعمار وارد آفریقا شد و کشورهایی مانند انگلستان و فرانسه با تقسیمبندیهای استعماری، ساختار سیاسی و فرهنگی منطقه را تغییر دادند.
کشوری که امروز به نام نیجریه شناخته میشود نیز محصول همان مرزبندیهاست.
این کارشناس مسائل آفریقا تأکید کرد: نهضت شیخ زکزاکی هم از حرکت عثمان بن فودیو تأثیر گرفته و هم از انقلاب اسلامی ایران.
او معتقد بود مردم نیجریه تنها در صورتی میتوانند استقلال خود را بازیابند که در برابر استعمار و سلطه غرب ایستادگی کنند.
عبدالاسلام در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به جغرافیا و فرهنگ نیجریه گفت: نیجریه در غرب آفریقا قرار دارد و از نظر فرهنگی با دیگر کشورهای منطقه اشتراکات زیادی دارد، اما استعمار باعث ایجاد مرزهای مصنوعی و برخی انحرافات فرهنگی شد.
وی افزود: در بسیاری از مناطق، زنان جایگاه اجتماعی مطلوبی نداشتند و بیشتر بهعنوان ابزاری در جامعه دیده میشدند.
یکی از مهمترین اقدامات شیخ زکزاکی، اصلاح همین نگاه بود.
او زنان را به تحصیل، فعالیت فرهنگی و حضور اجتماعی تشویق میکرد.
«اسلام استعمارزده» و تلاش برای اصلاح آن
معصومه رامهرمزی نیز در ادامه نشست با اشاره به محتوای کتاب «تا روشنایی» گفت: زینت ابراهیم در این کتاب توضیح میدهد که پس از عثمان بن فودیو، نوعی «اسلام استعمارزده» در نیجریه شکل گرفت؛ اسلامی که نسبت به استعمار موضعی نداشت.
وی ادامه داد: در آن فضا، زن کاملاً وابسته به مرد تعریف میشد و حتی به زنان گفته میشد سرنوشت اخروی آنان وابسته به همسرشان است.
شیخ زکزاکی نهضت خود را بر اصلاح همین نگاه بنا کرد.
رامهرمزی با اشاره به «اعلامیه فونتها» گفت: نخستین سخنرانی مهم شیخ زکزاکی با حدیثی از پیامبر اسلام آغاز شد که میگفت هرکس با ظالم همکاری کند، مانند خود ظالم است.
وی افزود: شیخ زکزاکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و دیدار با امام خمینی(ره) در سال ۱۳۵۸، تحت تأثیر انقلاب ایران قرار گرفت و تلاش کرد همان الگو را در نیجریه دنبال کند.
کتابی که در زندان نوشته شد
در بخش دیگری از نشست، مجری برنامه درباره ساختار مستندگونه کتاب پرسید و رامهرمزی توضیح داد: ما مستندنویس هستیم و چیزی خلق نمیکنیم، بلکه روایتها را کشف میکنیم.
زینت ابراهیم این کتاب را در زندان و در شرایطی بسیار سخت نوشت؛ زمانی که سه فرزندش شهید شده بودند و خودش و شیخ زکزاکی نیز مجروح بودند.
وی افزود: او احساس میکرد اگر تاریخ این نهضت ثبت نشود، ممکن است روایت آن تحریف شود.
بعدها از طریق مصاحبه، جزئیات بیشتری از زندگی شخصی، روابط خانوادگی و سبک زندگی آنان به متن افزوده شد.
رامهرمزی گفت: بخشهایی که بعداً اضافه شدهاند با فونتی متفاوت در کتاب مشخص شده، اما تلاش کردیم لحن و ریتم روایت حفظ شود.
زنی که الگوی تازهای از حضور اجتماعی ارائه داد
رامهرمزی در ادامه با اشاره به شخصیت زینت ابراهیم اظهار کرد: او در جامعهای رشد کرد که زن تنها از دریچه نگاه مرد تعریف میشد، اما این الگو را شکست.
از نوجوانی وارد فعالیتهای اجتماعی و دانشجویی شد و پس از ازدواج نیز شیخ زکزاکی شرایط فعالیت گستردهتر او را فراهم کرد.
وی افزود: زینت ابراهیم روایت میکند که شیخ زکزاکی در خانه خمیر درست میکرد، لباس میشست و از فرزندان مراقبت میکرد تا همسرش بتواند به فعالیتهای اجتماعی و تبلیغی بپردازد.
حتی در سفرها چمدان همسرش را حمل میکرد تا این رفتار برای دیگران تبدیل به الگو شود.
رامهرمزی تأکید کرد: زینت ابراهیم شخصیتی مستقل و تأثیرگذار داشت و در جریان حملات و ترورها، بارها خود را سپر شیخ زکزاکی کرده بود.
وی ادامه داد: زمانی که برای چاپ تصویر او روی جلد کتاب اجازه گرفتیم، بدون مشورت با شیخ زکزاکی موافقت کرد؛ موضوعی که نشاندهنده اعتماد متقابل و استقلال شخصیتی او در زندگی مشترک بود.
وحدت؛ محور اصلی نهضت اسلامی نیجریه
رامهرمزی درباره حضور اجتماعی زنان در نهضت اسلامی نیجریه گفت: شیخ زکزاکی معتقد بود نمیتوان نیمی از جامعه را کنار گذاشت و انتظار پیروزی داشت.
به همین دلیل زنان در این نهضت حضوری جدی و فعال دارند.
وی افزود: شیخ زکزاکی با وجود آنکه در جامعهای عمدتاً اهل سنت و مالکی زندگی میکرد، آشکارا امام خمینی(ره) را رهبر خود میدانست، اما هیچگاه با شعارزدگی مردم را به تشیع دعوت نکرد و بیشتر بر روشنگری و اخلاق تأکید داشت.
رامهرمزی خاطرنشان کرد: او مردم را با طرح پرسشهایی درباره جایگاه اهل بیت(ع) در منابع اهل سنت به تحقیق و مطالعه دعوت میکرد و بسیاری از افراد پس از مطالعه، خود به مکتب اهل بیت گرایش پیدا میکردند.
دکتر شهو عبدالاسلام نیز با تأکید بر رویکرد وحدتگرایانه این نهضت گفت: شیخ زکزاکی هیچگاه بر جدایی شیعه و سنی تأکید نکرد و حتی مسیحیان نیز در برخی جلسات نهضت حضور پیدا میکردند.
نگاه او این بود که مردم، فارغ از مذهب، باید برای استقلال در برابر استعمار متحد شوند.
روایت ملتهای آزادیخواه
در پایان این نشست، رامهرمزی با اشاره به اهمیت این کتاب برای مخاطب ایرانی گفت: مسئله بیداری اسلامی و محور مقاومت محدود به یک جغرافیا نیست.
مردم ایران و نیجریه با وجود تفاوتهای فرهنگی و زبانی، در آرمان استقلال و مقابله با استعمار اشتراک دارند.
وی افزود: شیخ زکزاکی و زینت ابراهیم انقلاب اسلامی ایران را الگوی خود میدانستند و ایران را امالقرای جهان اسلام معرفی میکردند.
رامهرمزی ادامه داد: امروز شناخت این نهضتها برای مخاطب ایرانی ضروری است.
در کاروانهایی مانند «صمود» میبینیم که حتی افراد غیرمسلمان نیز در کنار آزادیخواهان جهان قرار میگیرند؛ همان وحدتی که شیخ زکزاکی بر آن تأکید داشت.
وی در پایان گفت: دفتر ادبیات بیداری حوزه هنری در حال ثبت روایتهای ملتهای مختلف از جمله فلسطین، لبنان، نیجریه، افغانستان، پاکستان و بوسنی است تا تجربههای ملتهای آزادیخواه در قالب آثار روایی ثبت شود.
دکتر شهو عبدالاسلام نیز در سخنان پایانی اظهار کرد: امیدواریم نهضت امام خمینی(ره) و نهضت امام شهید خامنهای به نهضت حضرت مهدی(عج) متصل شود و همه آزادیخواهان جهان در برابر ظلم و بیقانونی کنار یکدیگر بایستند.