وقتی «آب» محصول را انتخاب می‌کند

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها: صبح زود است.
هنوز آفتاب کامل روی دشت‌های لرستان ننشسته، اما صدای موتورپمپ‌ها از حاشیه مزارع به گوش می‌رسد؛ صدایی که سال‌ها برای کشاورزان نشانه زندگی بود، حالا اما برای بسیاری از کارشناسان، زنگ هشدار است.
آب، آرام‌آرام عقب می‌نشیند و سفره‌های زیر زمینی، هر سال تشنه‌تر از قبل بیدار می‌شود.
در روستاهای پایین‌دست، کشاورزان چشم به کانال‌هایی دوخته‌اند که دیگر مثل گذشته پرآب نیستند.
بعضی‌ها هنوز بر همان الگوی قدیمی اصرار دارند؛ همان کشت‌های پرمصرف، همان توسعه بی‌محابای زمین‌های کشاورزی و همان تصور همیشگی که «امسال هم می‌گذرد».
اما واقعیت اقلیم، دیگر با امید و عادت کنار نمی‌آید.
ناهماهنگی میان منابع آب و شیوه مصرف
لرستان، اگرچه امسال بارش‌های نسبتاً خوبی را تجربه کرده، اما پشت این ظاهر امیدوارکننده، بحران آرام و عمیقی جریان دارد؛ بحرانی که نامش فقط «کم‌آبی» نیست، بلکه ناهماهنگی میان منابع آب و شیوه مصرف آن است.
کارشناسان می‌گویند بارندگی‌های مقطعی نمی‌تواند جبران سال‌ها برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی و الگوهای نادرست کشت را بکند.
چاه‌ها هر سال عمیق‌تر می‌شوند و رودخانه‌ها کم‌جان‌تر از گذشته به مسیر خود ادامه می‌دهند.
در این میان، مسئله فقط کاهش آب نیست؛ مسئله آینده امنیت غذایی، معیشت روستایی و حتی مهاجرت‌های خاموشی است که از دل زمین‌های خشک‌شده آغاز می‌شود.
وقتی کشاورزی نتواند هزینه‌هایش را تأمین کند، روستا آرام‌آرام خالی می‌شود و بحران، از مزرعه فراتر می‌رود.
هشدار کاشت محصولات آب‌بر
سال‌هاست کارشناسان درباره ضرورت اصلاح الگوی کشت هشدار می‌دهند، اما حالا به نظر می‌رسد این هشدارها از مرحله توصیه عبور کرده و به نقطه اجبار رسیده است.
دیگر نمی‌توان در استانی که منابع آبی آن تحت فشار قرار دارد، بدون توجه به ظرفیت واقعی آب، محصولات آب‌بر کاشت و انتظار داشت که هم کشاورزی پایدار بماند و هم منابع طبیعی حفظ شود.
از سوی دیگر، تناقض تلخی هم وجود دارد؛ لرستان هنوز در ذهن بسیاری، استانی پرآب و سرسبز است.
همین تصویر تاریخی باعث شده حساسیت نسبت به بحران آب، دیرتر از بسیاری مناطق دیگر شکل بگیرد.
اما حالا مدیران حوزه آب و کشاورزی صریح‌تر از همیشه از لزوم تغییر صحبت می‌کنند؛ تغییری که اگر امروز آغاز نشود، فردا شاید دیگر فرصتی برای آن باقی نماند.
بحث بر سر حذف کشاورزی نیست؛ بلکه سخن از نجات آن است.
از کشاورزی‌ای که باید یاد بگیرد با آب کمتر، بهره‌وری بیشتری داشته باشد.
از مزرعه‌ای که دیگر نمی‌تواند بر پایه مصرف بی‌حساب آب اداره شود.
حالا «الگوی کشت» فقط یک اصطلاح اداری نیست؛ نسخه‌ای برای بقاست.
الگوی کشت؛ نسخه‌ای برای نجات زمین
رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان معتقد است شرایط فعلی منابع آبی استان دیگر با شیوه‌های سنتی و الگوهای قدیمی کشاورزی همخوانی ندارد.
به گفته نامدار صیادی، تغییرات اقلیمی، افت بارندگی مؤثر، کاهش منابع زیرزمینی و برداشت‌های بی‌رویه، فشار سنگینی بر منابع آب استان وارد کرده است؛ شرایطی که ادامه کشاورزی به سبک گذشته را غیرممکن می‌کند.
او در گفت‌وگو با مهر تأکید می‌کند که اصلاح الگوی کشت دیگر یک پیشنهاد اختیاری نیست، بلکه ضرورتی فوری برای حفظ تولید و منابع پایه به شمار می‌رود.
به گفته وی، هدف از این اصلاح، کاهش مصرف آب، افزایش سودآوری کشاورزان و حفظ پایداری خاک و آب در کنار تأمین امنیت غذایی استان است.
صیادی از اجرای طرح‌های جدیدی در این زمینه خبر می‌دهد؛ از جمله اجرای پایلوت کشت پاییزه نخود در دلفان با هدف استفاده از «آب سبز» باران و کاهش وابستگی به منابع زیرزمینی.
او همچنین به توزیع رایگان نوار تیپ، توسعه روش‌های نوین آبیاری، تغییر زمان کاشت برخی محصولات و حرکت به سمت کشت‌های کم‌آب‌بر اشاره می‌کند.
وقتی آب به همه نمی‌رسد
در جلسات مدیریت منابع آب استان، مسئله عدالت در توزیع آب نیز به یکی از محورهای اصلی تبدیل شده است.
معاون عمرانی استانداری لرستان به مهر می‌گوید نگاه مدیریت استان باید فراتر از تقسیمات شهرستانی باشد و همه کشاورزان، چه در بالادست و چه پایین‌دست، سهم عادلانه‌ای از منابع آب داشته باشند.
مهدی مجیدی معتقد است بخشی از بحران موجود ناشی از برداشت‌های بی‌ضابطه و زیاده‌خواهی‌هایی است که باعث می‌شود آب پیش از رسیدن به اراضی پایین‌دست مصرف شود.
او هشدار می‌دهد که اگر میان امنیت غذایی و امنیت منابع آب تعادل برقرار نشود، استان در آینده با بحران‌های جدی‌تری مواجه خواهد شد.
به گفته وی، الگوی کشت باید متناسب با ظرفیت واقعی منابع آبی بازتعریف شود و دیگر امکان توسعه بی‌ضابطه محصولات آب‌بر وجود ندارد.
هندوانه ممنوع!
کارشناسان جهاد کشاورزی به‌صورت میدانی در روستاها حضور یافته‌اند تا کشاورزان را نسبت به پیامدهای ادامه کشت محصولات آب‌بر آگاه کنند
نشانه‌های سخت‌گیری در اجرای الگوی کشت حالا به شهرستان‌ها هم رسیده است.
در ازنا، مدیر جهاد کشاورزی این شهرستان از ممنوعیت کشت هندوانه خبر داده؛ محصولی که سال‌ها به‌دلیل مصرف بالای آب مورد انتقاد کارشناسان بود.
رحمتی تأکید کرده که کارشناسان جهاد کشاورزی به‌صورت میدانی در روستاها حضور یافته‌اند تا کشاورزان را نسبت به پیامدهای ادامه کشت محصولات آب‌بر آگاه کنند.
هم‌زمان آموزش‌های چهره‌به‌چهره، تماس‌های تلفنی و پیامک‌های ترویجی نیز برای ترغیب کشاورزان به رعایت الگوی کشت در حال انجام است.
بارش بیشتر، اما بحران پابرجاست
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای لرستان به مهر می‌گوید اگرچه میزان بارش‌ها نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما این موضوع به معنای پایان بحران آب نیست.
علیرضا کاکاوند با اشاره به کاهش بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت در برخی حوضه‌های آبریز استان، تأکید می‌کند که مدیریت مصرف آب همچنان یک ضرورت جدی است.
او از کشاورزان خواسته با رعایت دقیق الگوی کشت و کنترل برداشت‌ها، از فشار بیشتر بر منابع آبی جلوگیری کنند.
به گفته وی، اطلاع‌رسانی شفاف درباره وضعیت ذخایر آب می‌تواند مشارکت کشاورزان را در حفاظت از منابع آبی افزایش دهد و مانع سوءاستفاده برخی متخلفان شود.
کشاورزی با نسخه جدید
مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان نیز از آغاز مرحله‌ای تازه در مدیریت مصرف آب بخش کشاورزی سخن می‌گوید.
ندا محمدی‌پور در گفت‌وگو با مهر تأکید می‌کند که با شروع کشت محصولات بهاره آب‌بر، رعایت اصول فنی آبیاری اهمیت دوچندان پیدا کرده است.
او استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری، پایبندی به نوبت‌بندی آب و جلوگیری از توسعه سطح زیر کشت محصولات پرمصرف را از الزامات عبور از تابستان پیش‌رو می‌داند.
وی همچنین تأکید می‌کند که توزیع نهاده‌هایی مانند کود شیمیایی نیز باید دقیقاً بر اساس الگوی کشت مصوب انجام شود تا از توسعه غیرمجاز کشت‌های آب‌بر جلوگیری شود.
زمین دیگر طاقت ندارد
کشاورزان باید متناسب با ظرفیت واقعی منابع آب اقدام به کشت کنند و از توسعه محصولات آب‌دوست پرهیز شود
نماینده مردم خرم‌آباد و چگنی در مجلس نیز نسبت به ادامه روند فعلی هشدار داده است.
رضا سپهوند می‌گوید کشاورزان باید متناسب با ظرفیت واقعی منابع آب اقدام به کشت کنند و از توسعه محصولات آب‌دوست پرهیز شود.
او خواستار جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و جمع‌آوری موتورپمپ‌های فاقد مجوز شده و معتقد است ادامه وضعیت فعلی می‌تواند باغات و زمین‌های کشاورزی پایین‌دست را با خطر جدی مواجه کند.
اصلاح الگوی کشت؛ تغییر در نگاه به آب، زمین و آینده
چالش آب در لرستان، دیگر مشکلی مربوط به آینده نیست؛ همین حالا در عمق چاه‌هایی که هر سال پایین‌تر می‌روند و در رودخانه‌هایی که آرام‌تر از گذشته جریان دارند، خودش را نشان می‌دهد.
شاید سال‌ها تصور می‌شد که سرسبزی زاگرس، لرستان را از تشنگی مصون نگه می‌دارد، اما واقعیت امروز چیز دیگری است؛ اقلیم تغییر کرده و کشاورزی هم ناچار است تغییر کند.
اصلاح الگوی کشت، فقط جابه‌جایی چند محصول در تقویم زراعی نیست؛ تغییری در نگاه به آب، زمین و آینده است
اصلاح الگوی کشت، فقط جابه‌جایی چند محصول در تقویم زراعی نیست؛ تغییری در نگاه به آب، زمین و آینده است.
تصمیمی که اگر امروز با همراهی کشاورزان، مدیران و سیاست‌گذاران اجرایی نشود، فردا هزینه‌هایش تنها محدود به بخش کشاورزی نخواهد بود؛ از امنیت غذایی تا مهاجرت روستایی و فرسایش منابع طبیعی، همه تحت تأثیر آن قرار خواهند گرفت.
اکنون لرستان در نقطه‌ای ایستاده که باید میان دو مسیر انتخاب کند؛ ادامه کشاورزی پرمصرف و فرساینده، یا حرکت به سمت زراعتی پایدار که با واقعیت منابع آبی سازگار باشد.
شاید سخت باشد، اما زمین دیگر فرصتی برای تعلل باقی نگذاشته است.