روایت شورای فنی از شبستان مسجد کازرونی؛تخریب برای نجات یا پایان اصالت؟

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: ماجرای مسجد کازرونی عباس‌آباد اصفهان در ماه‌های اخیر به یکی از پرحاشیه‌ترین پرونده‌های میراث فرهنگی کشور تبدیل شده است؛ پرونده‌ای که از یک سو با نگرانی دوستداران میراث فرهنگی درباره سرنوشت یکی از مساجد شاخص دوره معاصر اصفهان گره خورده و از سوی دیگر، مسئولان میراث فرهنگی استان اصفهان معتقدند بخشی از روایت‌های منتشر شده درباره این بنا، بدون توجه به واقعیت فنی و وضعیت بحرانی سازه شبستان مطرح شده است.
در روزهایی که تیترهایی با مضمون تخریب کامل شبستان مسجد ثبت ملی کازرونی و نابودی اصالت بنا در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی دست به دست می‌شد، کارشناسان و اعضای شورای فنی میراث فرهنگی اصفهان تاکید دارند آنچه در روزهای اخیر رخ داده، نه آغاز تخریب بلکه پایان یک روند فرسایشی و بحرانی بوده که بخش عمده آن پیش از ثبت ملی بنا اتفاق افتاده بود.
مسجد کازرونی عباس‌آباد، بنایی متعلق به دوره گذار معماری اواخر قاجار به اوایل پهلوی در محله عباس‌آباد اصفهان است؛ مسجدی که به واسطه چرخش هنرمندانه محور قبله، ساختار معماری خاص، کاشی‌کاری‌ها، خطاطی‌ها و همچنین جایگاهش در حافظه مذهبی و اجتماعی مردم اصفهان، در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد.
اما همین بنا طی سال‌های گذشته به کانون اختلاف میان هیئت امنا، ساکنان محلی، فعالان میراث فرهنگی و نهادهای متولی حفاظت تبدیل شد.
در این میان، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این بود که آیا شبستان باقی‌مانده مسجد قابلیت مرمت و احیا داشت یا نه؟
و آیا شورای فنی میراث فرهنگی مجوز تخریب کامل شبستان را صادر کرده است؟
روایت مسئولان میراث فرهنگی و اعضای شورای فنی اکنون تصویری متفاوت از آنچه در فضای رسانه‌ای بازتاب یافته ارائه می‌دهد.
شبستانی که پیش از ثبت ملی آسیب جدی دیده بود
سیدروح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به روند بررسی وضعیت مسجد کازرونی می‌گوید بخش مهمی از تخریب‌های شبستان پیش از ثبت ملی بنا اتفاق افتاده بود و همین موضوع شرایط سازه را به مرحله‌ای بحرانی رسانده بود.
وی تاکید می‌کند: زمانی که پرونده مسجد کازرونی برای ثبت ملی پیگیری شد، بخشی از تخریب‌ها پیش‌تر انجام شده بود و ما با یک وضعیت آسیب‌دیده مواجه بودیم.
حتی همان زمان نیز با شکایت و ورود میراث فرهنگی جلوی ادامه روند گرفته شد و بعد پرونده برای ثبت به تهران ارسال شد تا بتوانیم از ظرفیت‌های قانونی حفاظت استفاده کنیم.
معاون میراث فرهنگی اصفهان با رد برخی روایت‌ها مبنی بر اینکه تخریب اخیر به معنای نابودی ناگهانی یک شبستان سالم و کامل بوده است، می‌افزاید: بخشی از شبستان، به‌ویژه محدوده محراب و قسمت‌های پشت آن، بر اثر تخریب‌های پیشین دچار آسیب شدید شده بود.
در بازدیدهای فنی مشخص شد حدود یک‌سوم شبستان دیگر امکان استحکام‌بخشی یا مرمت موضعی ندارد.
سیدالعسگری ادامه می‌دهد: حتی زمانی که تلاش شد بخشی از سازه حفظ شود، هنگام عملیات اولیه برای مهار و بالا کشیدن قسمت‌های آسیب‌دیده، بخش‌های دیگری جدا شد و فرو ریخت.
این نشان می‌داد سازه دیگر ایستایی مطمئنی ندارد و خطر جدی ایجاد شده است.
وی تاکید می‌کند: تصمیم نهایی پس از چندین جلسه شورای فنی استان و با حضور استادان دانشگاه، کارشناسان سازه و معماران میراثی اتخاذ شده است.
به گفته وی، ریاست جلسات شورای فنی برعهده مدیرکل میراث فرهنگی استان بوده و در جلسات تخصصی، چهره‌هایی از جمله حسن روانفر، مهندس کوهی و دیگر اعضای شورای فنی حضور داشته‌اند.
شورای فنی چه تصمیمی گرفت؟
حسن روانفر، معمار و عضو شورای فنی اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح می‌دهد: آنچه شورای فنی تصویب کرده، تخریب برای تغییر هویت مسجد نبوده بلکه بازسازی عین به عین براساس نقشه ثبت ملی است.
وی می‌گوید: زمانی که ما از محل بازدید کردیم، با یک ساختمان تخریب‌شده مواجه شدیم.
بخش زیادی از شبستان فرو ریخته بود و آن قسمت‌هایی هم که باقی مانده بود، از نظر استحکام شرایط مناسبی نداشت.
روانفر تاکید می‌کند: مصوبه شورای فنی کاملاً روشن بود؛ هر آنچه بازسازی می‌شود باید عیناً مطابق نقشه‌ای باشد که ثبت ملی شده است.
حتی وقتی برخی طرح‌ها برای تغییر پلان مسجد ارائه شد، شورای فنی صریحاً مخالفت کرد و گفت هیچ تغییری در ساختار، جهت قبله یا فرم بنا پذیرفته نیست.
این عضو شورای فنی میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به شرایط سازه‌ای شبستان توضیح می‌دهد: واقعیت این بود که آن بخش باقی‌مانده دیگر قابلیت استفاده یا استحکام‌بخشی نداشت.
قرار شد تخریب کنترل‌شده انجام و بعد همان ساختار عیناً بازسازی شود.
روانفر در پاسخ به این پرسش که چرا شبستان مانند برخی بناهای تاریخی دیگر با جک و عملیات مهندسی حفظ نشد، می‌گوید: نوع مواجهه مرمتی با هر بنا متفاوت است.
اگر با یک بنای صفوی یا قاجاری دارای تزئینات منحصربه‌فرد مواجه بودیم، طبیعتاً روش مداخله فرق می‌کرد.
اما اینجا سازه عمدتاً آهنی و آجری بود و شرایط آن با بناهای دارای تزئینات فاخر تفاوت داشت.
او ادامه می‌دهد: در بناهایی که تزئینات ارزشمند دارند، گاهی کل سازه را با جک مهار می‌کنند تا کوچک‌ترین آسیبی ایجاد نشود، اما درباره شبستان مسجد کازرونی، پس از تخریب‌های اولیه و آسیب‌هایی که پیش‌تر وارد شده بود، وضعیت به‌گونه‌ای بود که امکان چنین مداخله‌ای وجود نداشت.
اختلاف روایت‌ها و حساسیت افکار عمومی
پرونده مسجد کازرونی اما فقط یک پرونده فنی نیست.
این مسجد طی سال‌های اخیر به نمادی از حساسیت افکار عمومی نسبت به میراث معماری معاصر اصفهان تبدیل شده است.
انتشار تصاویر تخریب شبستان و تیترهایی درباره نابودی اصالت بنای ثبت ملی باعث شد بسیاری از فعالان میراث فرهنگی نسبت به روند موجود ابراز نگرانی کنند.
در مقابل، مسئولان میراث فرهنگی معتقدند بخشی از فضای رسانه‌ای شکل‌گرفته، بدون توجه به جزئیات فنی و روند چندساله تخریب‌ها بوده است.
سیدروح‌الله سیدالعسگری در این باره می‌گوید: به نظر من برخی تیترها تند بود.
اینکه گفته شود ناگهان شبستان ثبت ملی به طور کامل تخریب شد، تصویر دقیقی از واقعیت نیست، چون بخش عمده آسیب‌ها و تخریب‌ها پیش‌تر اتفاق افتاده بود.
وی البته تاکید می‌کند: نگرانی افکار عمومی درباره اصالت بنا قابل درک است و میراث فرهنگی نیز همین دغدغه را دارد.
معاون میراث فرهنگی اصفهان می‌افزاید: ما از همان ابتدا تلاش کردیم هیچ تغییری در هویت معماری مسجد اتفاق نیفتد.
حتی برای جلوگیری از هرگونه انحراف، از هیئت امنا تعهد محضری گرفته شده که بازسازی دقیقاً مطابق طرح مصوب و به صورت عین به عین انجام شود.
وی ادامه می‌دهد: اگر در روند اجرا آسیبی به دیگر بخش‌های مسجد وارد شود یا تخلفی از ضوابط ثبت ملی صورت گیرد، امکان پیگیری حقوقی وجود دارد.
سیدالعسگری همچنین به اختلافات و تنش‌های چندساله پیرامون این مسجد اشاره می‌کند و می‌گوید: واقعیت این است که از گذشته درباره این مسجد اختلاف‌نظرهایی وجود داشت و همین مسئله فضای پرونده را پیچیده کرده بود، اما تصمیم‌گیری نهایی براساس نظر کارشناسی و ضوابط قانونی انجام شد.
آیا اصالت مسجد کازرونی حفظ خواهد شد؟
اصلی‌ترین دغدغه اکنون این است که آیا پس از تخریب و بازسازی، مسجد کازرونی همچنان همان هویت معماری پیشین خود را حفظ خواهد کرد یا نه.
کارشناسان میراث فرهنگی تاکید دارند در بناهای ثبت ملی، اصل بر حفظ اصالت است؛ اما در مواردی که سازه به مرحله خطرناک و غیرقابل احیا می‌رسد، مداخله اضطراری برای جلوگیری از فروپاشی کامل نیز بخشی از فرآیند حفاظتی محسوب می‌شود.
حسن روانفر در این باره می‌گوید: آنچه شورای فنی تصویب کرده، بازسازی عین به عین است.
اگر تغییری خارج از این چارچوب رخ دهد، دیگر مورد تایید شورا نخواهد بود.
وی تاکید می‌کند: مسجد کازرونی به دلیل ثبت ملی بودن، تحت حمایت قانونی قرار دارد و دستگاه‌های مسئول موظفند از اصالت آن حفاظت کنند.
سیدالعسگری نیز می‌گوید: تاکید اصلی ما حفظ قبله، تناسبات، ساختار معماری و هویت تاریخی مسجد است و هیچ تغییری در این زمینه پذیرفته نیست.
وی توضیح می‌دهد: در تمام مراحل اجرا نظارت کارشناسی وجود خواهد داشت تا شبستان جدید دقیقاً مطابق ساختار تاریخی بنا بازسازی شود.
با این حال، آنچه پرونده مسجد کازرونی را همچنان حساس و قابل توجه نگه می‌دارد، فقط مسئله یک شبستان نیست؛ بلکه تقابل دو نگاه به میراث معماری معاصر است.
از یک سو، نگاه حداکثری به حفظ تمامی اجزای اصیل حتی در شرایط بحرانی و از سوی دیگر، نگاه فنی مبتنی بر ایمنی سازه و امکان بازسازی کنترل‌شده.
در این میان، افکار عمومی و فعالان میراث فرهنگی همچنان روند بازسازی مسجد کازرونی را با دقت دنبال می‌کنند؛ چرا که سرنوشت این مسجد می‌تواند به الگویی برای نحوه مواجهه با بناهای ثبت ملی معاصر در ایران تبدیل شود.
اکنون همه نگاه‌ها به مرحله بعد دوخته شده است؛ مرحله‌ای که باید مشخص کند آیا وعده بازسازی عین به عین و حفظ هویت تاریخی مسجد کازرونی عملی خواهد شد یا نه.