موسیقی عرفانی؛ نوایی از دل تاریخ و معنویت مردم بلوچ

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها، فاطمه گلوی: موسیقی عرفانی در فرهنگ غنی مردم بلوچ، جایگاهی ویژه و عمیق دارد؛ این موسیقی، فراتر از یک سرگرمی صرف، بیانگر روح، باورها، و تاریخ این قوم کهن است.
در تار و پود زندگی روزمره بلوچ‌ها، از آیین‌های مذهبی گرفته تا لحظات شادی و غم، ردپای نغمه‌های عرفانی به چشم می‌خورد؛ این نواها، که ریشه در سنت‌های صوفیانه و معنوی دارند، نه تنها به عنوان وسیله‌ای برای ارتباط با خالق و بیان حالات درونی عارفان به کار می‌روند، بلکه نقشی کلیدی در حفظ هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی این جامعه ایفا می‌کنند.
ریشه‌های موسیقی عرفانی در بلوچستان را می‌توان در گرایش به تصوف و عرفان در طول تاریخ جستجو کرد؛ بسیاری از شاعران و عارفان بلوچ، اشعار خود را در قالب ترانه‌هایی عرفانی سروده‌اند که سینه‌به‌سینه نقل شده و به موسیقی بدل گشته‌اند.
امروزه، موسیقی عرفانی بلوچی، اگرچه با چالش‌هایی در زمینه حفظ و انتقال به نسل‌های جوان روبروست، اما همچنان به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث فرهنگی این دیار، زنده و پویاست.
اجرای این موسیقی در مراسم‌های مذهبی، جشن‌ها، و گردهمایی‌های فرهنگی، نشان از اهمیت پایدار آن در زندگی مردم بلوچ دارد و پیوندی ناگسستنی میان گذشته، حال و آینده این منطقه برقرار می‌سازد؛ این نغمه‌های معنوی، گنجینه‌ای ارزشمند از هویت و روح بلوچی هستند که در گذر زمان، اصالت خود را حفظ کرده و همچنان الهام‌بخش و راه‌گشای دل‌های مشتاقند.
موسیقی عرفانی در شهرستان سراوان ریشه‌ای عمیق در فرهنگ دینی دارد
مهوش اسدی، مدیر میراث فرنگی سراوان در گفت و گو با خبرنگار مهر بیان کرد: موسیقی عرفانی بیشتر در اطراف سراوان مثل روستای دهک ناگان ناهیچ کلپورکان وجود دارد؛ که به کسانی که موسیقی عرفانی یا همان رباب را مینواختند از طایفه ی سید و سادات بودند که در اصطلاح بلوچی معروف به صاحب هستند.
وی بیان کرد: نواختن موسیقی همراه با غزل خوانی بوده که اشعار مولانا حافظ و...را به همراه رباب میخواندند؛ همچنان این برنامه غزل خوانی و نواختن ساز عرفانی و ساخت انواع این سازها در منطقه وجود دارد.
اسدی افزود: موسیقی عرفانی در شهرستان سراوان ریشه‌ای عمیق در فرهنگ دینی و زیست‌جهان معنوی مردمان این منطقه دار؛ بخشی از جمعیت سراوان را گروهی با نام سادات تشکیل می‌دهند که عمدتاً در روستاهای دهک، کلاه‌ماشکید، گورناکان، پیرآباد و کلپورگان سکونت دارند.
موسیقی عرفانی، موسیقی سادات منطقه است
وی ادامه داد: سادات در مناسبت‌های ویژه و نیز در شب‌های طول سال به اجرای موسیقی عرفانی می‌پردازند؛ در این آیین‌ها از سازهای بومی چون رَباب، تنبورک و دهلک استفاده می‌شود و همراه با نواختن این سازها، اشعار بزرگان ادب و عرفان فارسی مانند شمس، مولانا، حافظ، سعدی و جلال‌الدین رومی، و نیز اشعار عارفان برجسته محلی نظیر واجه محمد مرشد و مولانا حضوری خوانده می‌شود.
مدیر میراث فرنگی سراوان گفت: در این سنت کهن، فراگیری سازهایی به‌ویژه رباب به‌صورت نسل‌به‌نسل منتقل می‌شود و هر نسل حافظ و بازتولیدکننده این میراث کهن است؛ شایان ذکر است که دو سال پیش، رباب به‌عنوان میراث مشترک چهار کشور در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد و بدین‌ترتیب اهمیت بین‌المللی این ساز تثبیت شده است.
وی بیان کرد: برجسته‌ترین اثر مکتوب در حوزه اشعار عرفانی سراوان، کتاب خواجه محمد مرشد است.
اشعار این شاعر نامدار توسط نوه‌اش رحیم‌بخش گردآوری و به‌کوشش نوید دهواری تصحیح و توسط انتشارات کتاب بلوچ در سال ۱۳۹۶ منتشر شده است.
اسدی در پایان افزود: موسیقی عرفانی جایگاهی ویژه در زندگی مردم سراوان دارد و می‌توان گفت یکی از هویت‌های فرهنگی شاخص این شهرستان به شمار می‌آید.
موسیقی، جزء جدایی‌ناپذیر از حیات اجتماعی، دینی و آیینی مردم سراوان است.
نوازندگان، با وضو دست به ساز می‌زنند
سهیل حسین زهی؛ خواننده محلی بلوچی سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر گفت: جایگاه موسیقی در فرهنگ روزانه مردم بلوچ موضوعی است که از گذشته تاکنون اهمیت ویژه‌ای داشته است.
وی افزود: موسیقی در زندگی مردم بلوچستان به چند دسته تقسیم می‌شود که یکی از اصلی‌ترین آن‌ها موسیقی مذهبی و عبادی است؛ عبادت بخش مهمی از وظایف روزانه مردم است و در بلوچستان از دیرباز به شکل ویژه‌ای به آن نگاه شده، در واقع عبادت نه‌تنها عملی فردی بلکه نوعی فریضه اجتماعی محسوب می‌شود و به همین دلیل از گذشته با موسیقی در این منطقه پیوندی عمیق پیدا کرده است.
اجرای موسیقی عرفانی برای مسافران و بازرگانان در سیستان و بلوچستان
حسین زهی بیان کرد: بیش از ۱۰۰ سال پیش، در منطقه سراوان و روستای دزک، زمانی که مسافران و بازرگانانی با مذاهب غیر اسلامی برای تجارت به این نواحی می‌آمدند و شب هنگام در مهمان‌خانه‌ها و استراحتگاه‌ها اقامت می‌کردند، گروهی از افراد خاص که به آن‌ها «صوفی» گفته می‌شد و از سادات ائمه بودند، موسیقی بلوچی را با حالت ذکر برایشان اجرا می‌کردند.
وی افزود: ملا مرشد از اولین کسانی بوده که این شیوه و آیین را در منطقه سراوان پایه‌گذاری کرده است؛ سبک ایجادشده توسط او امروز با نام «موسیقی عرفانی» شناخته می‌شود.
خواننده محلی بلوچی سیستان و بلوچستان افزود: در این شیوه، گروهی از افراد گرد هم می‌آمدند و هدف اصلی‌شان از استفاده از ساز، دعوت مردم به یگانه‌پرستی و پرستش خداوند بوده است.
اشعار و ادبیاتی که در این اجراها خوانده می‌شد، بیشتر غزلیات مولوی و حافظ درباره ذکر خدا و همچنین مجموعه‌ای از اشعار بلوچی بود.
وی بیان کرد: نوادگان ملا مرشد هنوز هم در منطقه سراوان، به‌ویژه در روستاهای دهک و شمس ساکن‌اند و همچنان موسیقی عرفانی را ترویج می‌دهند و هر ساله به جشنواره‌های مختلف موسیقی دعوت می‌شوند.
حسین زهی در پایان گفت: یکی از نکات جالبی که خود آن‌ها نقل می‌کنند این است که همیشه بعد از نماز مغرب و عشا دور هم جمع می‌شوند و با وضو دست به ساز می‌زنند؛ساز اصلی در این محافل «رباب» است؛ سازی که در این منطقه عمدتاً برای ذکر خداوند استفاده می‌شود.
وی تاکید کرد: همین نکته که اجرای موسیقی را با وضو انجام می‌دهند و موسیقی را پایه‌ای برای ذکر می‌دانند، نشان می‌دهد موسیقی عرفانی بلوچ هنوز نیز جایگاهی معنوی و مقدس در میان مردم این نواحی دارد.