حاکمان و نخبگان مخاطب اول در لزوم صرفهجویی در مصرف منابع عمومی هستند
امام در نامهای به نیروهای دولتی دستور میدهند که حتی در نوشتن مکاتبات اداری، از اسراف در کاغذ و مرکب پرهیز کنند و قلمها را تیز کنند تا سطرها نزدیک به هم باشد.
خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: توجه دوباره به نهجالبلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه ای داشتند.
اهتمام به این کتاب شریف را میتوان در سخنرانیهای حضرت آیت الله خامنهای در کنگره نهجالبلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد: ما امروز در دنیای اسلام - که درک و دریافت و بینش اسلامی در آن گاهی با فاصلههایی به اندازهی فاصلهی ایمان و کفر از هم دور هستند - با واقعیتی مواجه هستیم.
امروز آشکارترین و روشنترین حقایق اسلامی به وسیلهی بعضی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته میشود.
امروز همان روزی است که شعارها یکسان است اما جهتگیریها به شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهجالبلاغه است.
در روزهای ماه مبارک رمضان که در مهمانی خدا شرکت میکنیم و در طرح قرآنی «زندگی با آیه ها» هر روز با یک آیه از قرآن کریم مأنوس هستیم، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام و کتاب شریف نهجالبلاغه نیز بررسی کنیم.
آنچه در ادامه میخواند دریافتهایی از مضامین عالی نهجالبلاغه پیرامون آیه ۳۱ سوره اعراف است:
آیه ۳۱ سوره مبارکه اعراف، «یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»، منشوری جامع در باب بهرهمندی از مواهب الهی و آراستگی در پیشگاه پروردگار و جامعه است.
این آیه نه تنها بر استفاده مشروع از زیباییها و نعمات مادی تاکید دارد، بلکه با نهی صریح از «اسراف»، مرز میان برخورداری انسانی و طغیان مادی را مشخص میکند.
نهجالبلاغه به عنوان «اخ القرآن» (برادر قرآن)، عالیترین تبیین عملی و نظری را از این آیه ارائه میدهد.
در کلام امیرالمؤمنین (ع)، مفاهیمی چون آراستگی، اعتدال در مصرف و تقبیح تبذیر، صرفاً توصیههایی اخلاقی نیستند، بلکه زیربنای یک ساختار اجتماعی سالم و یک فرهنگ متعالی را تشکیل میدهند.
واکاوی نسبت میان این آیه و آموزههای علوی، ما را به درکی عمیق از سبک زندگی اسلامی میرساند که در آن، اقتصاد، فرهنگ و معنویت در پیوندی ناگسستنی با یکدیگر قرار دارند.
دستور الهی «خُذُوا زِینَتَکُمْ» در نهجالبلاغه با رویکردی چندبعدی تفسیر شده است.
امام علی (ع) در جایجای این کتاب، میان «آراستگی مشروع» و «تجملگرایی فخرفروشانه» تمایز قائل میشوند.
از منظر اجتماعی، حضور در مساجد و مجامع با آراستگی، نشاندهنده عزت نفس مسلمان و تکریم شعائر الهی است.
امام (ع) خود در عین سادگی معیشت، به آراستگی ظاهر در مواجهه با مردم اهمیت میدادند.
در حکمتهای نهجالبلاغه، آراستگی واقعی نه در جامه فاخر، که در «ادب» و «حکمت» ریشه دارد، اما این به معنای نفی زیباییهای ظاهری نیست.
از نگاه فرهنگی، وقتی جامعهای به زینتهای حلال و پاکیزگی اهمیت میدهد، در واقع به بهداشت روانی و انضباط اجتماعی خود کمک کرده است.
آیه ۳۱ اعراف با پیوند دادن زینت به عبادت («عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ»)، نشان میدهد که دین اسلام مخالف انزوا و ژولیدگی است.
نهجالبلاغه این نگاه را بسط داده و میآموزد که زینت باید ابزاری برای تقرب و خدمت باشد، نه وسیلهای برای ایجاد فاصله طبقاتی.
فرازی از آیه که میفرماید «کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا»، هسته مرکزی اقتصاد مقاومتی و فرهنگ مصرف در نهجالبلاغه است.
امام علی (ع) در خطبه همام (اوصاف متقین)، یکی از ویژگیهای بارز پرهیزکاران را «مقتصد بودن» (ملبسهم الاقتصاد) میدانند.
اعتدال در خوردن و آشامیدن در کلام ایشان، نه تنها ضامن سلامت جسم، که بستر ساز صفای روح است.
از منظر اجتماعی، اسراف در منابع، ریشه بسیاری از نابرابریهاست.
وقتی بخشی از جامعه بیش از نیاز خود مصرف میکند، به ناچار بخش دیگری از حق طبیعی خود محروم میشود.
امام در نامه به عثمان بن حنیف، به تندی بر سفرههای رنگینی که فقرا از آن دورند میتازد؛ این دقیقاً تبیین عملی «لَا تُسْرِفُوا» است.
فرهنگ علوی به ما میآموزد که مصرفگرایی افراطی، انسان را بنده اشیاء میکند و آزادی اراده را از او میگیرد.
بنابراین، اعتدال یک انتخاب شخصی نیست، بلکه یک مسئولیت اجتماعی برای حفظ توازن در نظام توزیع ثروت است.
در نهجالبلاغه، اسراف تنها به معنای هدر دادن مال نیست، بلکه به معنای خروج از حد اعتدال در هر امری است.
آیه ۳۱ سوره اعراف هشدار میدهد که خداوند مسرفان را دوست ندارد.
امام علی (ع) در بیانی تکاندهنده میفرمایند: «بخشش نادرست و بیجا، نوعی اسراف و تبذیر است که بخشنده را در دنیا بالا میبرد اما در آخرت فرو میکشد و او را در میان مردم محترم میکند اما نزد خدا خوار میگرداند.» این نگاه نشان میدهد که اسراف چگونه میتواند فرهنگ «ریاکاری» و «شهرتطلبی» را در جامعه رواج دهد.
از لحاظ فرهنگی، جامعهای که مبتلا به اسراف شود، دچار استحاله هویت میگردد.
در چنین جامعهای، ارزش انسانها با میزان مصرف و تجملاتشان سنجیده میشود، نه با تقوا و دانش.
نهجالبلاغه با نقد تند جریانات اشرافیگری در عصر خود، هشدار میدهد که اسراف منجر به سقوط اخلاقی و در نهایت فروپاشی سیاسی و اجتماعی خواهد شد.
ریشه اسراف در نگاه قرآنی و علوی، در «هویپرستی» و «عدم شناخت قدر نعمات» است.
آیه ۳۱ اعراف با دعوت به بهرهمندی صحیح، در واقع راه را بر کفران نعمت میبندد.
امام علی (ع) قناعت را ثروتی پایانناپذیر (القناعة مال لا ینفد) میدانند.
این قناعت به معنای فقر نیست، بلکه به معنای مدیریت هوشمندانه داراییهاست.
در نگاه فرهنگی نهجالبلاغه، فرد قانع کسی است که مصرف خود را بر اساس «نیاز واقعی» تنظیم میکند، نه بر اساس «چشم و همچشمیهای اجتماعی».
این رویکرد، استقلال فرهنگی جامعه را تضمین میکند.
جامعهای که در بند تجملات نباشد، در برابر فشارهای اقتصادی خارجی نیز مقاومتر است.
بنابراین، آیه ۳۱ اعراف و آموزههای علوی، راهبرد «خوداتکایی» را از طریق اصلاح الگوی مصرف پیشنهاد میدهند.
در نهجالبلاغه، مبارزه با اسراف وظیفهای است که بر دوش کارگزاران حکومت نیز نهاده شده است.
امام در نامهای به نیروهای دولتی دستور میدهند که حتی در نوشتن مکاتبات اداری، از اسراف در کاغذ و مرکب پرهیز کنند و قلمها را تیز کنند تا سطرها نزدیک به هم باشد.
این دقت نظر نشان میدهد که «لَا تُسْرِفُوا» باید در تمام سطوح حاکمیتی جاری باشد.
از منظر اجتماعی، وقتی مردم ببینند که حاکمان و نخبگان در مصرف منابع عمومی صرفهجویی میکنند، فرهنگ قناعت در میان آنان نیز نهادینه میشود.
آیه ۳۱ اعراف با خطاب «یابنی آدم»، همه انسانها را به این انضباط دعوت میکند و نهجالبلاغه نشان میدهد که چگونه عدالت اجتماعی تنها در سایه نفی اسراف و بازگرداندن مازاد ثروت به نیازمندان محقق میشود.
تطبیق آیه ۳۱ سوره اعراف با آموزههای نهجالبلاغه نشان میدهد که اسلام به دنبال ساختن تمدنی است که در آن «زیبایی» و «معنویت» با «عدالت» گره خورده است.
آراستگی و بهرهمندی از طیبات (زینت)، حق انسانهاست، اما این حق نباید به بهای تضییع حقوق دیگران (اسراف) تمام شود.
نگاه اجتماعی نهجالبلاغه به ما میآموزد که رعایت حد اعتدال در مصرف، ضامن بقای پیوندهای برادری و ریشهکنی فقر است.
فرهنگ علوی با الهام از وحی، راه میانهای را پیش پای بشریت میگذارد که نه در آن زهد افراطی و گریز از دنیاست و نه در آن غرق شدن در لجنزار مصرفگرایی.
عمل به این منشوره قرآنی-علوی، کلید حل بحرانهای اقتصادی و فرهنگی جهان معاصر و بازگشت به کرامت انسانی است.
در نهایت، «محبوب خدا بودن» که در انتهای آیه به عنوان پاداش نفی اسراف ذکر شده، تنها از مسیر انضباط مالی و اخلاقی در ساحت جامعه میگذرد.