آیه ۵۴ سوره مائده؛ از جهاد نظامی تا جهاد تمدنی در عصر تبیین

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- عاطفه وفاییان: وقتی جنگ روایت‌ها، تخریب‌های رسانه‌ای و فشارهای روانی به یکی از اصلی‌ترین ابزارهای دشمنان ایمان و حقیقت تبدیل شده، بازخوانی معیارهای قرآنی «جهاد» ضرورتی دوچندان یافته است.
قرآن کریم در آیه ۵۴ سوره مائده، تصویری روشن از مجاهدانی ترسیم می‌کند که در راه خدا ایستادگی می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای هراس ندارند؛ شاخصه‌ای که امروز، بیش از هر زمان دیگر، در عرصه جهاد تبیین معنا و مصداق می‌یابد.
این آیه، جهاد را از یک کنش صرفاً نظامی فراتر می‌برد و آن را به یک کنش تمدنی، معرفتی و اجتماعی تبدیل می‌کند؛ جهادی که ملاک آن رضایت الهی است، نه پسند یا ناپسند افکار عمومی.
در چنین نگاهی، مجاهد حقیقی کسی است که در برابر موج طعنه‌ها، برچسب‌ها و هجمه‌های رسانه‌ای عقب‌نشینی نمی‌کند و معیار حرکت خود را «حق» قرار می‌دهد، نه قضاوت‌های زودگذر و سطحی.
بر همین اساس، کارشناسان و فعالان قرآنی و تبلیغی بر این باورند که جامعه اسلامی برای عبور از چالش‌های پیچیده امروز، نیازمند بازگشت به همین الگوی قرآنی است؛ الگویی که شجاعت، تقوا، ولایت‌پذیری و استواری در مسیر حق را به‌عنوان ارکان اصلی جهاد معرفی می‌کند و هشدار می‌دهد که ترس از ملامت، بزرگ‌ترین آفت حرکت‌های الهی در عصر تبیین است.
جهاد بدون هراس از سرزنش؛ شاخص یاران محبوب خدا در عصر تبیین
حجت الاسلام متین قربانی، مسئول امور مبلغین اداره‌کل تبلیغات اسلامی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به آیه ۵۴ سوره مائده، «نترسیدن از سرزنش‌ها در مسیر حق» را از مهم‌ترین شاخصه‌های یاران محبوب خدا دانست و اظهار کرد: مجاهد حقیقی، رضایت الهی را معیار حرکت خود قرار می‌دهد، نه قضاوت افکار عمومی.
مسئول امور مبلغین اداره‌کل تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با تبیین آیه ۵۴ سوره مبارکه مائده بیان کرد: قرآن کریم در توصیف یاران حقیقی خداوند می‌فرماید: «یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ»؛ آنان در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای هراس ندارند.
وی افزود: این آیه، تصویری روشن از «جهاد تزلزل‌ناپذیر» ارائه می‌دهد؛ جهادی که نه با فشارهای روانی متوقف می‌شود، نه با موج تخریب‌ها و نه با طعنه‌ها و برچسب‌ها.
مجاهد واقعی کسی است که ملاک حرکتش رضایت الهی است، نه پسند یا ناپسند فضای عمومی.
قربانی با تأکید بر ریشه ایمانی این روحیه تصریح کرد: نترسیدن از سرزنش‌ها، محصول ایمان راسخ است.
انسانی که محبوبیت نزد خدا را باور دارد و دل به رضایت او سپرده، از قضاوت‌های سطحی و بی‌مهری‌ها نمی‌هراسد؛ این همان روحیه‌ای است که در سیره پیامبر اکرم ﷺ نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
مسئول امور مبلغین اداره‌کل تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با اشاره به روایت مشهور ذیل آیه «فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ…» خاطرنشان کرد: پیامبر اکرم در پاسخ به پرسش درباره مصداق این آیه، با اشاره به سلمان فارسی فرمودند که اگر دین به ثریا آویخته باشد، مردانی از اهل فارس به آن دست خواهند یافت؛ روایتی که افق تاریخی و تمدنی این آیه را به‌خوبی روشن می‌کند.
وی ادامه داد: این آیه و روایت، ناظر به نسلی است که در پیچیده‌ترین شرایط، دین را تنها نمی‌گذارد؛ نسلی که برای خدا قیام می‌کند، نه برای دیده‌شدن، و برای انجام وظیفه حرکت می‌کند، نه برای تحسین‌شدن.
قربانی با اشاره به شرایط امروز جامعه گفت: جلوه‌های این حقیقت را می‌توان در مجاهدان عرصه‌های مختلف مشاهده کرد؛ از جهاد نظامی تا جهاد تبیین، فعالیت‌های فرهنگی، خدمت‌رسانی اجتماعی و مقابله با جنگ نرم.
افرادی که ممکن است آماج هجمه، تخریب یا تمسخر قرار بگیرند، اما در مسیر حق عقب‌نشینی نمی‌کنند.
مسئول امور مبلغین اداره‌کل تبلیغات اسلامی خراسان رضوی تأکید کرد: «وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ» یک شاخص تمدنی است.
جامعه‌ای که می‌خواهد در مسیر الهی حرکت کند، باید به بلوغی از ایمان برسد که از فشار روانی و فضاسازی رسانه‌ای نهراسد.
بزرگ‌ترین آفت حرکت‌های الهی، ترس از قضاوت دیگران است؛ در حالی‌ که قرآن، مجاهد محبوب خدا را کسی معرفی می‌کند که تنها رضایت پروردگار را معیار خود می‌داند و به وعده قطعی نصرت الهی ایمان دارد.
هشدار صریح درباره ولایت‌پذیری و ایستادگی در برابر دشمنان ایمان
حجت‌الاسلام حسین اسکندری شهر کهنه، مدیر کانون فرهنگی تبلیغی حقیقت و معرفت در گفتگو با خبرنگار مهر به تبیین آیه ۵۴ سوره مبارکه مائده، معروف به «آیه ارتداد»، پرداخت و با اشاره به فضای نزول این آیه در سال پایانی عمر پیامبر اکرم(ص)، اظهار کرد: این آیه شریفه هشدار جدی خداوند به مؤمنان درباره فاصله گرفتن از ولایت الهی، گرایش به یهود و بی‌نیازی خدا از یاری انسان‌هاست.
مدیر کانون فرهنگی تبلیغی حقیقت و معرفت گفت: آیه پنجاه و چهارم سوره مبارکه مائده؛ مشهور به «آیه ارتداد» است و خداوند متعال در آن نکات بسیار مهمی را به مؤمنان متذکر می‌شود.
وی با بیان مقدمه‌ای پیش از ورود به محتوای آیه گفت: بسیاری از مفسران سوره مبارکه مائده را آخرین سوره نازل‌شده بر پیامبر اکرم(ص) می‌دانند و خداوند در این سوره به بررسی احوال، عقاید و افکار مسلمانان در سال پایانی عمر شریف پیامبر می‌پردازد و فضای آن دوران را ترسیم می‌کند.
اسکندری افزود: پیش از آیه ۵۴، خداوند در آیات قبل هشدارهایی جدی به مؤمنان می‌دهد؛ از جمله اینکه «یا ایها الذین آمنوا» با یهودیان و اهل کتاب دوستی نکنید، ولایت آنان را نپذیرید و مطیع آنان نباشید.
به نظر می‌رسد این آیات ناظر به حرکت و گرایش برخی از مسلمانان به سمت یهود است و ارتدادی که در آیه ۵۴ مطرح می‌شود، همین مسئله را هدف قرار داده است.
مدیر کانون فرهنگی تبلیغی حقیقت و معرفت تصریح کرد: این هشدار اختصاص به آن زمان ندارد و امروز نیز برای ما پیام دارد؛ چرا که یهود از همان دوران درصدد سلب ایمان مؤمنان بوده و امروز نیز همین مسیر را دنبال می‌کند.
وی با قرائت آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَن یَرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَٰلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ» گفت: این آیه دارای یک شرط و یک جزاست؛ شرط آن ارتداد و جزای آن جایگزینی یک قوم دیگر توسط خداوند است.
اسکندری با اشاره به «سنت استبدال» افزود: خداوند در این آیه و در آیاتی دیگر مانند سوره محمد آیه ۳۸ و سوره نساء آیه ۱۳۳ به این سنت الهی اشاره می‌کند که اگر شما خدا و دین خدا را یاری نکنید، خداوند گروه دیگری را جایگزین شما می‌کند.
خدا محتاج به هیچ‌کس نیست.
مدیر کانون فرهنگی تبلیغی حقیقت و معرفت با تشریح صفات قوم جایگزین گفت: خداوند ویژگی‌های این گروه را بیان می‌کند؛ آنان خدا را دوست دارند و خدا نیز آنان را دوست دارد، در برابر مؤمنان متواضع و فروتن‌اند و در برابر کفار عزیز و سربلند هستند و هرگز در مقابل دشمنان دین کرنش نمی‌کنند.
وی ادامه داد: صفت دیگر این گروه، جهاد در راه خداست و ویژگی مهم‌تر اینکه از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای در مسیر الهی هراسی ندارند؛ زیرا می‌دانند کاری که انجام می‌دهند، کار خدایی است و هیچ ملامتی بر آنان اثر نمی‌گذارد.
اسکندری با تأکید بر پیوند این آیات با مسئله ولایت گفت: در آیه بعد، خداوند ولایت را منحصر به خود، رسول خدا و آن مؤمنی می‌داند که در حال رکوع زکات می‌دهد و سپس می‌فرماید هرکس ولایت خدا، رسول و آن مؤمن را بپذیرد، بداند که حزب‌الله غالب است.
این آیات ارتباط مستقیمی با ولایت‌پذیری و دشمنی با دشمنان اهل‌بیت(ع) دارد.
مدیر کانون فرهنگی تبلیغی حقیقت و معرفت خاطرنشان کرد: این آیات کاملاً با شرایط امروز ما هم‌خوانی دارد و به ما هشدار می‌دهد که از مسیر خدا، رسول و اهل‌بیت فاصله نگیریم، به سمت دیگران حرکت نکنیم، دچار نفاق نشویم و وقتی فهمیدیم کاری در مسیر خداست، از سرزنش هیچ‌کس نهراسیم.
وی افزود: در روایات اهل‌بیت(ع) و از امام صادق(ع) نقل شده است که این قوم وعده‌داده‌شده در آیه، در نهایت یاران وجود مقدس حضرت صاحب‌الزمان(عج) هستند که این صفات را دارا خواهند بود.
شجاعت و استواری برگرفته از تقوای الهی
طاهره سیرجانی، استاد حوزه علمیه و کارشناس قرآنی در گفتگو با خبرنگار مهر با استناد به آیه ۵۴ سوره مائده، مومنان را به تقوای سیاسی، شجاعت و صراحت دعوت کرد.
استاد حوزه علمیه و کارشناس قرآنی اظهار کرد: مومنان حقیقی تحت تأثیر سرزنش‌های دشمنان قرار نمی‌گیرند و این ویژگی آن‌ها برخاسته از فضل الهی و یقین قلبی است.
وی در تفسیر آیه ۵۴ سوره مائده پرداخت و نکات برجسته‌ای از ویژگی‌های مومنان را برشمرد.
سیرجانی بیان کرد: خداوند خطاب به مومنین می‌فرماید که گروهی خواهند آمد که خدا آن‌ها را دوست دارد و آن‌ها نیز عاشق خداوند هستند.
این افراد در مسیر الهی جهاد می‌کنند، در مقابل دشمنان استوار و محکم هستند، و در برابر مومنین مهربان و قابل اعتمادند.
استاد حوزه علمیه و کارشناس قرآنی با اشاره به تقوای سیاسی به‌عنوان یکی از ویژگی‌های مومنان افزود: اگر تقوای سیاسی وجود داشته باشد، جنگ روانی دشمن بی‌اثر خواهد بود.
در واقع، شجاعت، صراحت بیان و عدم ترس از سرزنش دیگران از ملاک‌های انقلابی بودن و تقوای مومنان است.
وی همچنین به لزوم شناخت درست از دشمن تأکید کرد و گفت: مومن به یقین از هیچ سرزنش‌کننده‌ای هراس ندارد.
سیرجانی نمونه‌هایی از تاریخ اسلام را ذکر کرد که حضرات معصومین علیهم‌السلام تحت تیرهای ملامت دشمنان نیز استوار ماندند.
استاد حوزه علمیه و کارشناس قرآنی بیان کرد: ویژگی‌های مومنان از یقین قلبی و باور عمیق به فضل الهی سرچشمه می‌گیرد.
قرآن کریم این حالت را «ذلک فضل الله» معرفی می‌کند که امتیازی خاص از سوی خداوند به انسان‌ها عطا شده است.
وی ایمان و تقوا را عاملی برای نزدیک‌تر شدن مومنان به مقامات الهی دانست و از مخاطبان خواست تا در این مسیر تلاش کنند و ترس از ملامت را کنار بگذارند.
سیرجانی تصریح کرد: دستیابی به این مقامات به تلاش و مجاهدت نیاز دارد و مومنان باید تمام توان خود را برای بندگی پروردگار به‌کار گیرند.
استاد حوزه علمیه و کارشناس قرآنی این نکات را پاسخی به نیاز جامعه برای تقویت ایمان و استواری در برابر فشارهای روانی و فرهنگی دشمنان دانست.
آیه ۵۴ سوره مائده، صرفاً یک توصیه اخلاقی فردی نیست، بلکه نقشه راهی برای ساخت جامعه‌ای مقاوم، آگاه و ولایت‌مدار به شمار می‌رود.
جامعه‌ای که می‌خواهد در مسیر الهی بماند، باید به بلوغی از ایمان برسد که در برابر فشارهای روانی، جنگ نرم و فضاسازی دشمنان دچار تردید و انفعال نشود.
نترسیدن از سرزنش‌ها، همان حلقه مفقوده‌ای است که می‌تواند جهاد تبیین را از شعار به عمل تبدیل کند.
مجاهدان این عرصه، چه در میدان فرهنگ، چه رسانه، چه خدمت اجتماعی و چه دفاع از ارزش‌ها، زمانی اثرگذار خواهند بود که رضایت الهی را بر هر ملاحظه‌ای ترجیح دهند و از طعنه‌ها و تخریب‌ها نهراسند؛ چرا که وعده نصرت الهی، نصیب همین استواران است.
قرآن با معرفی «یاران محبوب خدا» به‌عنوان انسان‌هایی شجاع، مؤمن و ولایت‌پذیر، مسئولیتی تاریخی بر دوش جامعه اسلامی می‌گذارد؛ مسئولیتی برای ایستادن در مسیر حق، حتی اگر هزینه داشته باشد.
آیه «یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ» یادآور این حقیقت است که آینده از آنِ کسانی است که برای خدا حرکت می‌کنند، نه برای دیده‌شدن، و در عصر تبیین، بی‌هراس از سرزنش، پرچم حقیقت را برافراشته نگه می‌دارند.