آیه ۲۶۸ بقره منشور استقلال اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مؤمنان

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: آیه ۲۶۸ از سوره بقره در امتداد آیاتی قرار دارد که درباره انفاق، مواسات و تنظیم مناسبات اقتصادی جامعه اسلامی سخن می‌گوید.
این بخش از قرآن کریم، پس از تبیین آثار و برکات انفاق و تشبیه آن به بذری که چندین برابر محصول می‌دهد، به یکی از مهم‌ترین موانع روانی انفاق اشاره می‌کند؛ «ترس از فقر».
مفسران برجسته قرآن، این آیه را نقطه عطفی در تحلیل روان‌شناختی رفتار اقتصادی انسان دانسته‌اند؛ چرا که قرآن کریم به جای تمرکز صرف بر دستور عمل، به ریشه ذهنی و محاسباتی رفتار می‌پردازد.
در طول تاریخ تفسیر، اندیشمندان اسلامی این آیه را ناظر به یک سنت دائمی در تقابل جبهه حق و باطل دانسته‌اند؛ سنتی که در آن، جریان باطل با بزرگ‌نمایی تهدیدها و آینده‌هراسی، اراده‌های انسانی را دچار تزلزل می‌کند.
بر اساس این نگاه، «وعده فقر» صرفاً یک نگرانی فردی نیست، بلکه یک راهبرد تمدنی برای کنترل رفتار جمعی است.
به همین دلیل، این آیه هم در ساحت اخلاق فردی و هم در عرصه سیاست و اقتصاد اجتماعی مورد استناد قرار گرفته است.
در سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نیز انفاق و مواسات به‌عنوان رکن استحکام جامعه اسلامی معرفی شده است.
تجربه تاریخی صدر اسلام نشان می‌دهد که شکل‌گیری جامعه نوپای مدینه، بر پایه ایثار مهاجران و انصار و عبور از ترس‌های اقتصادی ممکن شد.
اگر ترس از تنگدستی بر آن جامعه حاکم می‌شد، شکل‌گیری هسته نخستین امت اسلامی با دشواری جدی مواجه می‌گردید.
از همین منظر، بسیاری از اندیشمندان معاصر، آیه ۲۶۸ سوره بقره را نه‌تنها توصیه‌ای اخلاقی، بلکه چارچوبی راهبردی برای ساخت جامعه مقاوم و مستقل تفسیر کرده‌اند.
در دهه‌های اخیر نیز با تشدید فشارهای اقتصادی و جنگ‌های روانی علیه کشورهای مستقل، این آیه بیش از گذشته مورد توجه تحلیلگران قرار گرفته است.
مفاهیمی همچون «جنگ رسانه‌ای»، «تحریم اقتصادی» و «مدیریت ادراک عمومی» در ادبیات سیاسی امروز، با همان منطقی قابل فهم است که قرآن کریم در قالب «یعدکم الفقر» بیان کرده است؛ یعنی القای مستمر ناامنی اقتصادی برای تغییر رفتار و محاسبات مردم.
حجت‌الاسلام عباسعلی گرزین در تبیین آیه ۲۶۸ قرآن کریم در سومین روز ماه مبارک رمضان، با اشاره به دوگانه «سبک زندگی توحیدی» و «سبک زندگی شیطانی» در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: خداوند در این آیه شریفه از سوره بقره به صراحت می‌فرماید شیطان شما را از فقر می‌ترساند و به فحشا فرمان می‌دهد، اما خداوند وعده آمرزش و فضل می‌دهد؛ این دو وعده، دو مسیر متفاوت در زندگی فردی و اجتماعی انسان رقم می‌زند.
وی با بیان اینکه جهان‌بینی شیطانی بر پایه «ترساندن از آینده» بنا شده است، افزود: مهم‌ترین ابزار شیطان برای مدیریت اراده انسان، ایجاد هراس از فقیر شدن و از دست دادن داشته‌هاست.
وقتی انسان بترسد که اگر از مال خود ببخشد سرمایه‌اش کاهش می‌یابد، عملاً در محاسباتش فقط اعداد مادی را می‌بیند؛ اگر صد واحد داشته باشد و ده واحد ببخشد، تصور می‌کند نود واحد باقی می‌ماند و این یعنی کاهش.
این همان دستگاه محاسباتی مادی و شیطانی است.
گرزین ادامه داد: در مقابل، در سبک زندگی توحیدی، دستگاه محاسباتی بر اساس وعده الهی تنظیم می‌شود.
خداوند در قرآن کریم وعده داده است که انفاق در راه وی چندین برابر می‌شود.
بنابراین اگر انسان ده واحد ببخشد، خروجی آن صرفاً نود واحد باقی‌مانده نیست، بلکه برکت و رشدی است که می‌تواند تا هفتصد برابر تبدیل شود.
این تفاوت محاسبه، سرنوشت فرد و جامعه را تغییر می‌دهد.
مدیرکل سازمان تبلیغات اسلامی گلستان با اشاره به پیامدهای اجتماعی بخل و عدم انفاق اظهار کرد: وقتی ترس از فقر بر جامعه حاکم شود، نتیجه آن کاهش ایثار و همدلی است.
جامعه‌ای که در آن انفاق، مواسات و گذشت تضعیف شود، به‌تدریج به سمت ناهنجاری‌هایی چون فساد، دزدی و فروپاشی اخلاقی سوق پیدا می‌کند.
قرآن می‌فرماید شیطان به فحشا امر می‌کند؛ یکی از مصادیق آن همین پیامدهای اجتماعی ناشی از بخل و خودمحوری است.
وی میدان اصلی تقابل این دو سبک زندگی را تنظیمات دستگاه محاسباتی انسان دانست و گفت: در سبک توحیدی، انسان تصمیم‌های خود را بر پایه ایمان به فضل الهی می‌گیرد، زیرا سرپنجه مدیریت عالم در دست خداست.
چنین انسانی به‌راحتی از مال، جان و وقت خود برای خدمت به مردم و دین خدا می‌گذرد.
اما در سبک شیطانی، انسان فقط به حفظ منافع زودگذر خود می‌اندیشد و جایی برای خیررسانی، شبکه‌سازی انسانی، مواسات و ایثار باقی نمی‌گذارد.
گرزین با تأکید بر اینکه مقدم داشتن ترس بر توکل، به‌منزله واگذاری اراده به شیطان است، اظهار کرد: هرگاه انسان در عرصه فردی یا اجتماعی، ترس از آینده و فقر را بر ایمان و اعتماد به خداوند مقدم بدارد، در واقع مدیریت سرنوشت خود را به شیطان سپرده است.
ترس از دست دادن مال، هراس از تحریم‌ها و واهمه از قدرت‌های ظاهری دنیا، اگر جای وعده‌های الهی را در محاسبات انسان بگیرد، به معنای پذیرش سلطه باطل و عقب‌نشینی از مسیر حق خواهد بود.
وی افزود: وقتی انسان به جای اعتماد به فضل گسترده الهی، به وعده دروغین فقر اعتماد کند، مسیر انفاق و مقاومت بسته می‌شود و خود را از حوزه حمایت‌های غیبی خداوند خارج می‌کند.
این همان نقطه‌ای است که سلطه باطل شکل می‌گیرد و اراده‌ها سست می‌شود.
مدیرکل سازمان تبلیغات اسلامی گلستان با بیان اینکه آیه ۲۶۸ سوره بقره صرفاً یک توصیه اخلاقی فردی نیست، اظهار کرد: این آیه یک بیانیه جامع درباره استقلال اقتصادی، سیاسی و اعتقادی جامعه مؤمن است.
جامعه‌ای که وعده الهی را باور دارد، در برابر فشارها و تهدیدهای بیرونی تسلیم نمی‌شود و استقلال خود را حفظ می‌کند.
گرزین استقلال اراده را مترادف با آزادی از زنجیرهای وابستگی دانست و گفت: این وابستگی‌ها می‌تواند مالی باشد که انسان را به بخل و خساست بکشاند، یا سیاسی باشد که وی را به سازش و کوتاه آمدن از اصول وادار کند.
تنها کسانی می‌توانند در برابر سلطه‌های مادی بایستند که عمیقاً به وعده‌های خدا ایمان داشته باشند و فضل الهی را گسترده‌تر از تهدیدهای ظاهری بدانند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به شرایط جهانی، تأکید کرد: امروز قدرت‌های استکباری نیز از همین منطق شیطانی استفاده می‌کنند؛ آن‌ها ملت‌های مقاوم را با وعده فقر و تهدید اقتصادی می‌ترسانند تا اراده‌شان را تضعیف کنند.
ابزارهایی مانند تحریم اقتصادی، جنگ رسانه‌ای و ایجاد نوسانات مصنوعی در بازار ارز و طلا، همگی در راستای القای یک پیام است: اگر مقاومت کنید، فقیر می‌شوید.
گرزین اظهار کرد: این همان راهبردی است که قرآن از آن پرده برداشته است؛ شیطان با ترساندن، آینده مادی و معنوی انسان را هدف می‌گیرد، اما خداوند به‌دنبال تعالی، رشد، تکریم و سعادت دنیا و آخرت انسان‌هاست.
اگر جامعه‌ای باور کند که اتصال به قدرت‌های مادی شرط بقاست، در حقیقت از وعده الهی فاصله گرفته است.
وی افزود: دشمنان می‌کوشند القا کنند که اگر به آنان متصل نشویم، روزی ما قطع می‌شود و پیشرفت ممکن نیست؛ در حالی که در منطق توحیدی، رزق و عزت در دست خداوند است.
جامعه‌ای که به این باور برسد، نه از تحریم می‌هراسد و نه از فشار اقتصادی، بلکه با تکیه بر ظرفیت‌های درونی و روحیه ایثار، مسیر پیشرفت را ادامه می‌دهد.
مدیرکل سازمان تبلیغات اسلامی گلستان در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: آیه ۲۶۸ سوره بقره، نقشه راه جامعه مؤمن در مواجهه با تهدیدهای اقتصادی و روانی است.
اگر ترس از فقر بر ایمان غلبه کند، اراده‌ها تسلیم می‌شود؛ اما اگر ایمان به فضل الهی محور محاسبات قرار گیرد، جامعه به سمت پیشرفت همراه با کرامت حرکت خواهد کرد.
گرزین ماه مبارک رمضان را فرصت بازنگری در دستگاه محاسباتی انسان دانست و گفت: روزه و انفاق در این ماه، تمرینی برای تقویت اعتماد به وعده‌های الهی است.
رمضان به ما می‌آموزد که با مهار خواسته‌های مادی و تقویت روحیه ایثار، از سلطه ترس رها شویم و سبک زندگی توحیدی را در عرصه فردی و اجتماعی محقق کنیم.
وی تأکید کرد: آینده روشن از آنِ کسانی است که به جای تسلیم در برابر تهدیدها، به فضل خداوند اعتماد می‌کنند و با عزم راسخ در مسیر استقلال و پیشرفت گام برمی‌دارند؛ این همان پیام راهبردی قرآن برای همه اعصار است.