«دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو» آماده شد؛ پاسخ کامل به نیازها در ۱۴۰۵

به گزارش خبرنگار مهر، محمدمهدی اثنی‌شعری عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی خواجه‌نصیرالدین طوسی و مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو در مراسم ارائه این پروژه که امروز ۱۹ بهمن‌ماه در محل وزارت نیرو برگزار شد، اظهار کرد: این پروژه از اسفندماه ۱۴۰۳ و به همت معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری آغاز شد.
دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی از نخستین دانشگاه‌هایی بود که در این فراخوان شرکت کرد و در مدت کوتاهی موفق شد با ارائه پروپوزال، اجرای پروژه را بر عهده بگیرد.
مدیریت این پروژه در دانشگاه به بنده واگذار شد و تیمی متشکل از حدود ۲۰ تا ۳۰ نفر در بازه‌های زمانی مختلف برای اجرای آن شکل گرفت.
وزارت نیرو در پروژه دستیار هوش مصنوعی همکاری خوبی داشت
اثنی‌شعری با اشاره به همکاری وزارت نیرو گفت: وزارت نیرو از جمله دستگاه‌هایی بود که در پروژه‌های دستیار هوش مصنوعی همکاری بسیار مناسبی داشت.
نماینده این وزارتخانه در این پروژه از ابتدای پروژه با رویکردی دلسوزانه و همدلانه همراه تیم اجرایی بودند.
با توجه به گستردگی وزارت نیرو، جلسات متعددی با بخش‌ها و شرکت‌های تخصصی مختلف برگزار شد تا داده‌های موردنیاز پروژه جمع‌آوری شود که در این مسیر همکاری ایشان نقش تسهیل‌کننده‌ای داشت.
وی ادامه داد: این جلسات عمدتاً در طول بهار و تابستان ۱۴۰۴ برگزار شد و همزمان، تیم فنی نیز آماده‌سازی بخش‌های مختلف پروژه و برنامه‌نویسی سامانه را آغاز کرد.
به دلیل تأخیر در تأمین سخت‌افزار، ناچار شدیم در مراحل ابتدایی از زیرساخت‌های موجود در دانشگاه استفاده کنیم که این تجهیزات همچنان در اختیار پروژه قرار دارد.
دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو «سامانه طوسا» نام گذاری شد
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو با اشاره به نام‌گذاری سامانه گفت: نام رسمی این پروژه «سامانه طوسا» انتخاب شد.
دامنه toosa.ir برای سامانه ثبت شد و نسخه نرم‌افزاری روی این دامنه راه‌اندازی شد.
نخستین نسخه سامانه در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ منتشر شد که یک نسخه اولیه (MVP) بود و صرفاً برای نمایش عملکرد پایه سیستم ارائه شد.
وی افزود: پس از آن تلاش کردیم تقریباً هر ماه یک نسخه جدید از سامانه ارائه کنیم و در حال حاضر به نسخه پنجم رسیده‌ایم.
البته در این مسیر با چالش‌هایی از جمله شرایط خاص کشور، محدودیت‌های اینترنتی و همچنین تمرکز تیم بر تحویل فاز نخست پروژه در مهر و آبان‌ماه مواجه بودیم که باعث شد انتشار برخی نسخه‌ها با تأخیر انجام شود.
اثنی‌شعری درباره فاز نخست پروژه توضیح داد: طبق تعریف انجام‌شده توسط معاونت علمی، فاز اول پروژه بر پاسخگویی به قوانین و مقررات عمومی متمرکز بود.
در این راستا، حدود ۱۶۰ هزار عنوان قانون و مقرره که در دسترس عمومی قرار داشت، جمع‌آوری و ایندکس شد.
بخشی از این داده‌ها نیز توسط معاونت در قالب بسته‌های اطلاعاتی در اختیار تیم‌های مجری قرار گرفت.
ارزیابی عملکرد دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو
وی گفت: برای ارزیابی عملکرد سامانه، شش سطح سوال از ساده تا بسیار دشوار در نظر گرفته شد.
سوالات به‌صورت تصادفی مطرح و پاسخ‌های سامانه از نظر صحت و دقت بررسی و امتیازدهی شدند.
تیم‌های شرکت‌کننده بر اساس درصد پاسخ‌های صحیح در سطوح مختلف رتبه‌بندی شدند.
تیم ما در میان تیم‌هایی قرار گرفت که امتیاز بالاتری کسب کردند و در رده‌های بالای ارزیابی قرار داشتند.
مقرر شده است که ارزیابی مجددی انجام شود تا سامانه بتواند به سطح دقت بالاتری دست یابد.
با این حال، به دلیل برخی محدودیت‌ها از جمله قطعی اینترنت، این باز ارزیابی هنوز انجام نشده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه خواجه نصیر ضمن بیان این مطلب که پیش‌بینی ما این است که در صورت انجام ارزیابی مجدد، سامانه بتواند به سطح دقت ۹۰ درصدی دست یابد، افزود: البته ۱۰ درصد باقی‌مانده منوط به دریافت تأییدیه از خود وزارت نیرو است؛ چراکه این بخش خارج از ارزیابی ناظر بوده و نیازمند تأیید رسمی وزارتخانه است.
در حال پیگیری برگزاری جلسات لازم با مسئولان مربوطه هستیم تا پس از ارائه سامانه، در صورت دریافت بازخورد، اصلاحات لازم انجام و تأییدیه نهایی اخذ شود.
فاز دوم پروژه، گفتگو با داده است
اثنی‌شعری درباره فاز دوم پروژه گفت: فاز دوم بر اساس تعریف معاونت علمی و تیم ناظر، به موضوع «گفت‌وگو با داده» اختصاص دارد.
در این فاز، داده‌هایی که از بخش‌های مختلف وزارت نیرو جمع‌آوری و در سامانه ایندکس شده‌اند، باید به‌گونه‌ای مورد استفاده قرار گیرند که سامانه بتواند علاوه بر پرسش‌های متنی، به پرس‌وجوهای مبتنی بر پایگاه داده نیز پاسخ دهد؛ به بیان دیگر، پاسخ‌ها صرفاً متنی نخواهند بود و سامانه باید قابلیت تحلیل و پاسخ‌دهی داده‌محور را نیز داشته باشد.
همزمان با اجرای این فاز، بهبود پاسخگویی سامانه در حوزه مستندات نیز دنبال می‌شود.
زیرساخت های دستیار هوش مصنوعی ماهیت بومی دارد
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو با اشاره به زیرساخت‌های فنی اظهار کرد: در ابتدای کار، سخت‌افزار مورد نیاز پروژه از سوی دانشگاه تأمین شد و در حال حاضر نیز سامانه بر روی زیرساخت‌های دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی در حال اجراست.
سامانه به‌طور کامل بر بستر شبکه ملی اطلاعات فعال است، دامنه آن با پسوند .ir ثبت شده و تمامی اجزای آن ماهیت بومی دارد.
به سکوی ملی هوش مصنوعی متصل شدیم
وی ادامه داد: با توجه به محدودیت توان سخت‌افزارهای موجود در دانشگاه و نیاز پروژه به پردازش‌های سنگین‌تر، با همکاری معاونت علمی، دسترسی به سکوی ملی هوش مصنوعی برای تیم فراهم شد.
بخشی از فرآیندهای آموزش، آزمون و ارزیابی مدل‌ها بر روی این سکو انجام می‌شود که زیرساخت آن توسط دانشگاه صنعتی شریف راه‌اندازی شده است.
با این حال، تمامی داده‌ها و فرآیندها در داخل کشور مدیریت می‌شوند.
اثنی‌شعری تأکید کرد: حتی در بازه‌هایی که اینترنت بین‌الملل به‌طور کامل قطع بود، سامانه بدون مشکل به فعالیت خود ادامه داد و تنها در مواردی که نیازمند تمدید یا ارتباطات خارجی خاص بود، محدودیت‌هایی ایجاد شد.
سامانه طوسا آمادگی بهره‌برداری عملیاتی را دارد
وی درباره زمان بهره‌برداری سامانه گفت: نسخه اولیه سامانه در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ ارائه شد و با توجه به اتمام فاز اول، در حال حاضر سامانه آمادگی بهره‌برداری عملیاتی را دارد.
هفته آینده جلسه‌ای با مسئولان مرتبط در وزارت نیرو برگزار خواهد شد تا سامانه به‌صورت رسمی تحویل داده شود و دسترسی‌های لازم برای انجام تست و ارائه بازخورد در اختیار آنان قرار گیرد.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو خاطرنشان کرد: در شرایط فعلی، سامانه می‌تواند وارد فاز بهره‌برداری شود و فاصله‌ای تا استفاده عملیاتی وجود ندارد.
هرچند در حوزه گفت‌وگو با داده هنوز نیاز به توسعه بیشتری داریم، اما در بخش پرسش و پاسخ مبتنی بر مستندات متنی، سامانه به سطح قابل قبولی رسیده است.
طبیعتاً همواره امکان بهبود وجود دارد، اما عملکرد فعلی برای استفاده عملی مناسب ارزیابی می‌شود.
با توجه به محدودیت‌های ذاتی سخت‌افزارهای هوش مصنوعی، در آغاز هر پرسش ممکن است زمان کوتاهی برای برقراری ارتباط با مدل صرف شود، اما پس از آن پاسخ‌ها با سرعت مناسب ارائه می‌شوند و به‌طور کلی عملکرد سامانه پایدار و قابل اتکاست.
وی با اشاره به نگاه بیرونی به این پروژه گفت: از بیرون ممکن است تصور شود که این کار پیچیدگی خاصی ندارد و صرفاً با ارائه مستمر داده می‌توان پاسخ گرفت، یا حتی مستندات را مستقیماً به مدل‌های زبانی متن‌باز داد.
اما واقعیت این است که با ورود به اجرا، پیچیدگی‌های فنی و اجرایی یکی پس از دیگری خود را نشان می‌دهند.
مانند بسیاری از پروژه‌ها، موضوع از دور ساده به نظر می‌رسد، اما در عمل با جزئیات تخصصی و چالش‌های متعدد مواجه می‌شویم.
چالش های پروژه؛ از اختلال در اینترنت کشور تا محدودیت های دسترسی
اثنی‌شعری ادامه داد: در حدود یک سالی که درگیر اجرای این پروژه بوده‌ایم، با چالش‌های متنوعی روبه‌رو شدیم؛ بخشی فنی و بخشی ناشی از شرایط تحمیلی.
برای مثال، اختلال در شبکه کشور یا محدودیت‌های دسترسی باعث می‌شد حتی ارتباطات داخلی سرورها یا اتصال به سکوی ملی هوش مصنوعی با مشکل مواجه شود؛ گاهی دسترسی از یک ارائه‌دهنده اینترنت ممکن بود و از دیگری خیر.
این چالش‌های کوچک در کنار هم، موجب کند شدن روند پیشرفت پروژه می‌شد.
جلسه با وزارت نیرو در هفته آتی و دریافت بازخورد
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو خاطرنشان کرد: با وجود این مسائل، اکنون پس از حدود یک سال فعالیت مستمر، به نقطه‌ای رسیده‌ایم که می‌توانیم اعلام کنیم آمادگی داریم به‌صورت عملیاتی عملکرد سامانه را بررسی کنیم.
هفته آینده جلسه‌ای با حضور نماینده وزارت نیرو برگزار خواهد شد تا سوالات ارسال‌شده از سوی وزارت نیرو، به‌صورت موردی بررسی شود و مشخص شود آیا پاسخ‌های ارائه‌شده توسط دستیار از نظر کارشناسی، معقول و قابل قبول هستند یا خیر.
وی ضمن بیان این مطلب که از نگاه ما، پاسخ‌های فعلی در مجموع معقول هستند، هرچند طبیعتاً نمی‌توان ادعا کرد که سامانه قادر به پاسخگویی به صددرصد سوالات است، گفت: بخشی از این محدودیت به داده‌هایی بازمی‌گردد که هنوز در اختیار ما قرار نگرفته یا به‌صورت متمرکز و یکپارچه ارائه نشده‌اند.
در حال حاضر، داده‌ها عمدتاً در قالب فایل‌های اکسل، متنی یا PDF در اختیار تیم قرار گرفته و ارتباط مستقیم با پایگاه‌های داده وزارت نیرو وجود ندارد که این موضوع نیز به ملاحظات امنیتی و حراستی بازمی‌گردد.
دامنه پاسخگویی سامانه محدود است/ارتقا در صورت دسترسی بیشتر به داده ها
عضو هیئت علمی دانشگاه خواجه نصیر تأکید کرد: با این حجم و ساختار داده، طبیعتاً دامنه پاسخگویی سامانه محدود است.
در صورتی که داده‌ها به‌صورت کامل‌تر و ساخت‌یافته‌تر در اختیار قرار گیرد و تعامل نزدیک‌تری با کارشناسان تخصصی وزارت نیرو شکل بگیرد، می‌توان انتظار داشت که کیفیت پاسخ‌ها به‌طور قابل توجهی افزایش یابد.
از آنجا که تخصص تیم ما حوزه‌های آب و برق نیست، حضور مستمر کارشناسان و دریافت بازخورد تخصصی برای اطمینان از صحت پاسخ‌ها ضروری است.
وی در ادامه با تأکید بر لزوم ارزیابی تخصصی پاسخ‌ها گفت: از نگاه ما ممکن است پاسخ‌های ارائه‌شده معقول به نظر برسند، اما این احتمال وجود دارد که از منظر کارشناسان تخصصی وزارت نیرو، برخی پارامترها در پاسخ‌ها لحاظ نشده باشد.
به همین دلیل، دریافت بازخورد تخصصی برای ما اهمیت بالایی دارد؛ چراکه ممکن است پاسخی در ظاهر قابل قبول باشد، اما از نظر فنی نیازمند اصلاح باشد.
اثنی‌شعری ضمن اشاره به اینکه در حال حاضر، بر اساس تعریفی که از سوی معاونت علمی برای پروژه ارائه شده، تمرکز ما در فاز دوم بر گفت‌وگو با داده‌ها است، بیان کرد: در این فاز، سامانه باید بتواند بر روی داده‌های ساخت‌یافته، پرسش و پاسخ انجام دهد، نمودارها را نمایش دهد، گزارش‌های موجود را تحلیل کند و حتی در صورت درخواست کاربر برای یک گزارش جدید، آن گزارش را به‌صورت خودکار تولید و ارائه کند.
تمرکز فعلی ما دقیقاً بر تحقق این قابلیت‌هاست؛ در کنار آن، بهبود و تنظیم دقیق‌تر بخش‌های قبلی سامانه نیز در حال انجام است.
تا اواخر خردادماه ۱۴۰۵ به مرحله عملیاتی گفت‌وگو با داده می رسیم
وی با اشاره به زمان‌بندی پروژه تصریح کرد: طبق برنامه‌ریزی اولیه، قرار بود فاز دوم تا پایان سال جاری به اتمام برسد، اما با توجه به شرایط موجود و همچنین عدم اعلام دقیق انتظارات از سوی تیم ناظر، این فاز با تأخیر مواجه خواهد شد.
برداشت من این است که اگر همه چیز طبق روال پیش برود، می‌توان امیدوار بود که تا اواخر خردادماه ۱۴۰۵ به مرحله عملیاتی گفت‌وگو با داده برسیم.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی‌وزارت نیرو ادامه داد: پروژه در مجموع شامل سه فاز اصلی است؛ فاز نخست پاسخگویی به مستندات و مقررات، فاز دوم گفت‌وگو با داده و فاز سوم که به پیش‌بینی اختصاص دارد.
در فاز سوم، هدف این است که سامانه بتواند بر اساس داده‌های موجود، تحلیل‌های پیش‌بینی‌محور ارائه دهد.
البته این بخش هنوز در مرحله طراحی مفهومی قرار دارد.
تحلیل‌های پیش‌بینی‌محور تا آذرماه ۱۴۰۵
وی خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم فاز دوم را تا خردادماه تحویل دهیم، برآورد ما این است که فاز سوم حداقل تا آذرماه سال ۱۴۰۵ زمان ببرد.
به این ترتیب، می‌توان گفت که تا آذر سال آینده، الزامات تعریف‌شده از سوی معاونت علمی برای این پروژه محقق خواهد شد.
در کنار آن، توسعه سامانه با همکاری وزارت نیرو ادامه پیدا می‌کند و فرآیند اصلاح و تکمیل تدریجی انجام می‌شود.
پاسخ به نیازهای وزارت نیرو تا انتهای ۱۴۰۵
اثنی‌شعری تأکید کرد: با این حال، انتظار نداریم که تا پایان سال آینده سامانه به‌طور کامل و در مقیاس وسیع زیر بار عملیاتی وزارت نیرو قرار گیرد.
استفاده محدود و موردی از سامانه امکان‌پذیر است، اما بهره‌برداری کامل و گسترده نیازمند زمان بیشتری است.
برآورد واقع‌بینانه ما این است که تا انتهای سال آینده، سامانه بتواند بخش قابل توجهی از نیازهای وزارت نیرو را پوشش دهد و پس از آن، با شتاب بیشتری وارد فاز توسعه و کاربرد گسترده شود.
بودجه ۱۵ میلیاردی برای پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو
وی با اشاره به اینکه برای پروژه بوده ۱۵ میلیاردی اختصاص یافته است، گفت: در طراحی اولیه، این پروژه به‌صورت ۱۸ماهه دیده شده بود که پایان آن به شهریورماه سال آینده می‌رسد.
این برآورد با شرایط فعلی تفاوت چندانی ندارد.
البته پیشنهاد اولیه ما زمان و بودجه‌ای بیش از این بود، اما پروژه با حدود یک‌سوم منابع پیشنهادی آغاز شد.
با وجود این محدودیت‌ها، تلاش می‌کنیم فاز دوم را به سرانجام برسانیم، اما برای اجرای کامل فاز سوم، به‌ویژه در چارچوب‌های اجرایی دولت، به حمایت و منابع بیشتری نیاز خواهیم داشت.