از جنگ روایتها تا امنیت ملی؛ مشروعیت سیاسی در میدان ادراک عمومی
تبریز-دو استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر تغییر ماهیت تهدیدات امنیتی، جنگ روایتها را یکی از اصلیترین چالشهای امنیت ملی در عصر جدید دانستند.
خبرگزاری مهر؛ گروه استان ها؛ زهرا ژرفی مهر: با پیچیدهتر شدن تهدیدات علیه امنیت ملی و انتقال میدان تقابل از عرصه فیزیکی به حوزه ذهن، ادراک و روایت، جنگ روایتها به یکی از مفاهیم کلیدی در تحلیلهای امنیتی و سیاسی بدل شده است.
در همین چارچوب، حجتالاسلام سید جلال موسوی شربیانی، عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز و حجتالاسلام فرهاد عابدی، استاد حوزه و دانشگاه، در اظهاراتی جداگانه، ابعاد مختلف نسبت میان روایت، قدرت نرم، مشروعیت سیاسی و امنیت ملی را بررسی کرده و نقش نهادهای امنیتی، بهویژه سربازان گمنام امام زمان(عج)، را در صیانت از اعتماد عمومی، انسجام اجتماعی و ثبات سیاسی تبیین کردند.
نسبت جنگ روایتها با قدرت نرم، مشروعیت سیاسی و امنیت ملی
حجتالاسلام سید جلال موسوی شربیانی؛ عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز؛ در گفتگو با خبرنگار مهر؛ با اشاره به تغییر ماهیت قدرت در جهان امروز اظهار کرد: امروز قدرت فقط تانک و موشک نیست.
تصویر ذهنی مردم هم بخشی از این قدرت محسوب میشود.لذا جنگ روایتها در واقع میدان رقابت برای شکلدهی به همین تصویر ذهنی است.
وی افزود: هر نظام سیاسی اگر بخواهد روایت قانعکننده، منسجم و صادقانهای از خودش ارائه دهد، سرمایهای به نام قدرت نرم را تولید کرده است؛ یعنی مردم نه از سر اجبار، بلکه از سر اقناع با آن همراهی میکنند.
به گفته وی، مشروعیت سیاسی نیز تا حد زیادی محصول همین روایتهاست و وقتی مردم احساس میکنند روایت رسمی با تجربه زیستی آنان فاصله دارد، میان جامعه و حاکمیت شکاف عمیق اعتماد شکل میگیرد.
وی تأکید کرد: به همین دلیل جنگ روایتها امروز مستقیماً به امنیت ملی گره خورده است، چرا که امنیت فقط حفظ مرزها نیست، بلکه حفظ انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی نیز محسوب میشود.
هرچه روایت ملی قویتر، شفافتر و در عین حال صادقانهتر باشد، سرمایه اجتماعی افزایش پیدا میکند و محصول آن امنیت پایدار است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز در پاسخ به پرسشی درباره تهدیدات نوین امنیتی گفت: در بسیاری از کشورها میدان تهدید از جغرافیا به ذهنیت جامعه منتقل شده است و کشور ما نیز از این مسئله مستثنا نیست.
وی افزود: اگر اعتماد عمومی تضعیف شود، حتی قدیمیترین ساختارهای رسمی هم دچار فرسایش میشوند.
تهدید جدید، یعنی ایجاد تردید، بیاعتمادی و احساس ناامنی ذهنی؛ تغییر برداشت مردم از واقعیت است.
وی پیامد سیاستی این وضعیت را چنین تشریح کرد: سیاست امنیتی دیگر فقط نظامی و انتظامی نیست، بلکه باید ارتباطی، رسانهای و اجتماعی هم باشد.
دولتها ناچارند گفتوگوی واقعی با جامعه داشته باشند، دادههای معتبر ارائه دهند و از انحصار روایت فاصله بگیرند.
به گفته وی، امنیت در عصر جدید یعنی مدیریت اعتماد، نه صرفاً مدیریت تهدید فیزیکی؛ هرچند مدیریت تهدید فیزیکی نیز با توجه به شرایط کشور ضروری است، اما نباید مدیریت اعتماد از دست برود.
جنگهای ترکیبی و هدفگیری اعتماد عمومی
این استاد علوم سیاسی با اشاره به ماهیت جنگهای امروز اظهار کرد: امروز جنگها، جنگهای ترکیبیاند.
در جنگهای ترکیبی، دشمن میخواهد اولین ضربه را به اعتماد ، بعد به اقتصاد و سپس به مسائل نظامی و تهدیدات سختافزاری بزند.
وی افزود: اگر مدیریت اعتماد از دست برود، سایر حوزهها نیز ممکن است یکی پس از دیگری فرو بپاشند.
بیاعتمادی بدون روایت جایگزین و خطر برای ثبات سیاسی
حجتالاسلام موسوی شربیانی در ادامه گفت: گاهی هدف جنگ روایتها ساختن یک روایت رقیب قوی نیست، بلکه ایجاد ابهام و بیثباتی ذهنی است.
وی توضیح داد: وقتی مردم ندانند کدام روایت را باور کنند، وارد وضعیت بیمعنایی سیاسی میشوند؛ نه به روایت رسمی اعتماد میکنند و نه به روایتهای دیگر.
از منظر علوم سیاسی، این وضعیت بسیار خطرناک است.
به گفته وی، این وضعیت موجب کاهش مشارکت سیاسی، سستی و خستگی اجتماعی و حرکت جامعه به سمت بیتفاوتی میشود و بستر شایعه و قطبیسازی را فراهم میکند.
وی تأکید کرد: ثبات سیاسی فقط با قدرت سخت حفظ نمیشود، بلکه نیازمند معنا، امید و افق مشترک است و مهمترین راهکار در این زمینه، افزایش شفافیت، صداقت و گفتوگوی مداوم با جامعه است.
مرز مدیریت روایت و کنترل افراطی اطلاعات
این عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز درباره مرز مدیریت روایت و کنترل افراطی اطلاعات گفت: مرز مدیریت روایت آنجاست که توضیح صادقانه واقعیتها به فهم مشترک کمک کند.
اما کنترل افراطی اطلاعات یعنی محدود کردن جریان طبیعی آگاهی جامعه است.
وی تصریح کرد: مرز این دو اعتماد است.
هر جا سیاست اطلاعرسانی باعث افزایش فهم و اعتماد شود، مدیریت مسئولانه است؛ اما اگر به پنهانکاری یا بیاعتمادی منجر شود، نتیجه معکوس خواهد داشت.
وی افزود: حکمرانی موفق تلاش میکند روایت ملی را تقویت کند، نه اینکه صرفاً روایتهای دیگر را حذف کند، چرا که حذف روایتهای دیگر به سرمایه اجتماعی آسیب میزند.
نقش نهادهای امنیتی، رسانهها و دانشگاه در شکلدهی روایت
حجتالاسلام موسوی شربیانی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: روایت مسلط زمانی شکل میگیرد که سه ضلع با هم کار کنند؛ نهادهای امنیتی واقعیتهای میدانی را بشناسند، رسانهها آن را برای افکار عمومی ترجمه کنند و دانشگاه تحلیل عمیق و عقلانیت نظری را وارد این فرایند کند.
به گفته وی، اگر دانشگاه غایب باشد، روایتها سطحی، شعاری یا احساسی میشوند و این امر موجب کاهش عمق فکری و افزایش فاصله میان روایت رسمی و درک نخبگانی جامعه خواهد شد.
حجتالاسلام سید جلال موسوی شریانی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: در عصر جدید، امنیت ملی بیش از هر زمان به اعتماد عمومی و روایتهای صادقانه وابسته شده است.
هرچه گفتوگو، شفافیت و عقلانیت جمعی تقویت شود، جامعه در برابر جنگ روایتها مقاومتر میشود و حکمرانی پایدارتری شکل میگیرد.
در ادامه این گزارش، حجتالاسلام فرهاد عابدی، استاد حوزه و دانشگاه، به تبیین ابعاد دیگری از موضوع پرداخت.
نسبت امنیت و مشروعیت در اندیشه اسلامی و دولت مدرن
حجتالاسلام فرهاد عابدی استاد حوزه و دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر؛ با اشاره به جایگاه بنیادین امنیت در منظومه فکری اسلام سیاسی و نظریههای دولت مدرن اظهار کرد: در چارچوب نظریه ولایت فقیه و نیز مبانی دولت مدرن، امنیت تنها یک کارکرد حکومتی نیست، بلکه سنگ محک سنجش مقبولیت و کارآمدی نظامی است که مشروعیت خود را از آرای مردم و مبانی دینی اخذ میکند.
وی افزود: در اندیشه سیاسی شیعه، مشروعیت ریشه در الهیات دارد، اما در عصر غیبت با خواست و رضایت ملت عینیت مییابد و تضمین امنیت همهجانبه ملی، مهمترین تعهد عملی حاکمیت در قبال این رضایت است.
مردم زمانی از حکومت حمایت میکنند که احساس امنیت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی داشته باشند.
به گفته وی، در این میان نقش سازمانهای اطلاعاتی کشور به عنوان یکی از ارکان اصلی تأمین امنیت ملی، پیوندی ناگسستنی با حفظ و تقویت مشروعیت نظام ایجاد کرده است.
سربازان گمنام و پیوند امنیت عینی با اعتماد عمومی
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به جایگاه سربازان گمنام امام زمان(عج) گفت: در گفتمان انقلاب اسلامی، نیروهای حافظ امنیت، بهویژه آنانی که با روحیه جهادی و انقلابی فعالیت میکنند، در زمره سربازان گمنام امام زمان(عج) شناخته میشوند؛ عنوانی که بیانگر یک باور عمیق فرهنگی- اعتقادی است.
وی ادامه داد: عملکرد این مجموعه در اداره اطلاعات، نقشی دوگانه در تحکیم پیوند امنیت و مشروعیت ایفا میکند؛ از یک سو با خنثیسازی توطئهها و شناسایی تهدیدات، امنیت عینی کشور را حفظ مینماید و از سوی دیگر، این موفقیتهای امنیتی که در سایه سکوت و اخلاص به دست میآید، اعتماد عمومی به کارآمدی نظام را تقویت میکند.
انتقال میدان تهدید از فیزیک به روایت
حجتالاسلام عابدی با تأکید بر تغییر ماهیت تهدیدات امنیتی اظهار کرد: در نگاه نوین، خط مقدم تهدیدات علیه امنیت ملی به طور فزایندهای از عرصه فیزیکی به فضای روایتسازی و جنگ ادراکی منتقل شده است.
وی افزود: امروز مهمترین سنگر دفاع، ذهن و قلب ملت است.
تهدید اصلی نه فقط حمله به خاک، بلکه حمله به معنای واقعیت مشترک جامعه، تحریف تاریخ، تضعیف اعتماد عمومی و ایجاد یأس و انفعال است.
به گفته وی، در چنین شرایطی سرباز گمنام بیش از آنکه صرفاً در عملیات میدانی نقش داشته باشد، مأمور خنثیسازی پروژههای جنگ روانی و روایتسازی دشمن است.
پیامدهای فکری و سیاسی تغییر مأموریت امنیتی
این استاد حوزه و دانشگاه پیامدهای این تحول را چنین برشمرد: ارتقای سطح درگیری به جنگ هویتساز، ضرورت تسلط نیروهای امنیتی بر علوم ارتباطات، روانشناسی اجتماعی و تحلیل شبکههای مجازی، پیوند ناگسستنی امنیت با مشروعیت و برجسته شدن مفهوم امنیت نرم به عنوان کانون راهبردهای امنیت ملی است.
وی تصریح کرد: در این پارادایم، هر موفقیت در خنثیسازی یک جنگ روایی، مستقیماً به تحکیم مشروعیت نظام منجر میشود و شکست در این عرصه، حتی با وجود امنیت فیزیکی کامل، میتواند به بحران اعتماد عمومی بینجامد.
مرز صیانت از حقیقت و محدودسازی نادرست اطلاعات
حجتالاسلام عابدی با طرح این پرسش که مرز میان صیانت مشروع و محدودسازی نادرست اطلاعات کجاست، گفت: از منظر فقه سیاسی شیعه، معیارهایی مانند اصل حفظ نظام، قاعده دفع افسد به فاسد، رعایت حقالناس و کرامت انسانی و تمایز میان نقد و تخریب، چارچوب این مرز را مشخص میکند.
وی تأکید کرد: محدودیت اطلاعاتی تنها زمانی مجاز است که تهدیدی صریح و محرز علیه امنیت ملی وجود داشته باشد، نه برای ساکت کردن صداهای منتقد.
مشروعیت نهادهای اطلاعاتی در جنگ روایتها
این استاد حوزه و دانشگاه راهکارهای مشروعسازی نقش نهادهای اطلاعاتی در جنگ روایتها را چنین برشمرد:
شفافیت در اهداف و خط قرمزها، تمرکز بر افشاگری مستند به جای سکوت یا حذف، تقویت سواد رسانهای ملی، نظارت قضایی و مردمی و تمایز قائل شدن میان دشمن خارجی و مخالف داخلی است.
به گفته وی، مشروعیت نهادهای اطلاعاتی نه در قدرت سانسور، بلکه در توانایی ایجاد جاذبه حقیقت و افشای مستند دروغ نهفته است.
مصادره مفاهیم و جنگ پنهان معنا
حجتالاسلام عابدی با اشاره به یکی از خطرناکترین شیوههای بیثباتسازی گفت: دشمنان با مصادره مفاهیمی چون آزادی، عدالت و مطالبهگری و پر کردن آنها با محتوایی معارض با ارزشهای دینی و ملی، پروژههای فریبندهای را دنبال میکنند.
وی راهبرد مقابله با این وضعیت را بازتعریف مفاهیم، افشای ریاکاری جریانهای مصادرهگر، روایتسازی مثبت و پیشرو، تفکیک مطالبه مشروع از ابزار تخریب و استفاده از زبان هنر و خلاقیت رسانهای دانست.
انسجام ملی و نقش سربازان گمنام
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه گفت: در شرایطی که دشمن بر فعالسازی شکافهای قومی، مذهبی، نسلی و طبقاتی تمرکز کرده، پاسداری از وحدت امت و انسجام ملی به میدان نبردی سرنوشتساز تبدیل شده است.
وی نقش سربازان گمنام را در آگاهیبخشی، رصد زودهنگام بحرانها، میانجیگری اجتماعی، الگوسازی رفتاری و تقویت گفتمان مشترک ملی تعیینکننده دانست.
الگوی صیانت هوشمند در جنگ روایتها
عابدی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: الگوی موفق مواجهه با جنگ روایتها، الگویی ترکیبی است که اقتدار نهادی هوشمند را در کنار ارتقای عقلانیت عمومی، سواد رسانهای و مسئولیتپذیری اجتماعی قرار میدهد؛ الگویی که از آن با عنوان صیانت هوشمند یاد میشود.
وی افزود: در این الگو، سربازان گمنام نقش پل ارتباطی، حسگر اجتماعی، مقاومساز محلی و الگوی مسئولیتپذیری را ایفا میکنند و با خلاقیت رسانهای و حضور هوشمندانه، مکمل پاسخهای رسمی نهادها هستند.