تاگور به برهموسماج پیوست اما کشاورزان نپیوستند

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ: در قسمت‌های پیشین از سلسله گزارش‌های «جنبش اصلاح طلب برهموسماج در آیین هندوئیسم» که از تولیدات دفتر وابستگی فرهنگی ایران در بمبئی هند است، درباره مستعمره شدن هند و همچنین چگونگی شکل‌گیری جنبش‌های اصلاح طلب و بویژه جنبش برهموسماج صحبت شد و مختصری نیز درباره زندگینامه و نظام فکری راجا رام موهان رُی، رهبر و بنیان گذار این جنبش سخن به میان آمد و مولفه‌های اصلاح طلبانه او در نفی بت‌پرستی هندوئیسم و سنت هولناک سوزاندن زنان به همراه جسد همسرانشان شرح شد.
قسمت نخست این گزارش را از اینجا و قسمت دوم را نیز از اینجا بخوانید و در ادامه با آخرین قسمت از این گزارش همراه شوید:
ارائه تعریف جدید از هندوئیسم
به طور خلاصه، راجا رام موهان رُی اقدام به ارائۀ تعریفی جدید از هندوئیسم کرد، کاری که متفکران دینی هند قرن‌ها بود انجام می‌دادند؛ امّا این بار تفاوت در این بود که این عمل براساس خود آگاهی تاریخی انجام می‌شد؛ چرا که او در بسیاری موارد از جمله مذموم دانستن پرستش خدایان مختلف و بت‌ها و یا منع انجام مراسم ستی (زنده سوزاندن زنان پس از فوت همسر) با قضاوت دنیای جدید همراه می‌شود.
وی در خصوص اصالت بخشیدن به عقل با دنیای غرب همراه شده و با اصل قرار دادن این قوّه پیشتاز خرافه زدایی از بسیاری آراء و آداب هندویی می‌شود.
می‌توان گفت همین عقلانیّت بود که او را از توده مردم جدا کرد؛ امّا در عین حال، او هیچگاه از بستر سنّت خود فاصله نگرفت و بیان داشت که هندوئیزم از گذشته‌ای درخشان نشأت گرفته است و به دوره‌هایی پیشین باز می‌گردد که حاوی اعمال و اعتقاداتی ناب و خالص است.
به همین جهت وی اوپانیشادهای اولیه و توحید مندرج در آن را بستری مبنایی برای ایجاد هندوئیزم جدید قرار داد.
وی اساس جنبش خود را بر پایه عناصری که در گذشته موجود بودند بنا نهاد؛ یعنی همان عناصری که آغازگر سنّت دینی هستند.
این نوع بازگشت به عقب را برخی محقّقین «بنیاد گرایی نوین» Neo – Foundationalism) خوانده‌اند.
روح حقیقی متون مقدس هندویی را برهموسماج معرفی کرد
نهضت دینی برهموسماج برای هندوان مقدّمات اصلاح اعتقادات و برخی اعمال هندویی را که از حیث اخلاقی هیچگونه راه توجیهی نداشت فراهم کرد، بدون آنکه ذرّه‌ای از احترام به هویّت و نهضت آنها بکاهد.
همان گونه که خود او در مقدّمه ودانته می‌گوید: «من می‌خواهم به هموطنان خود، روح حقیقی متون مقدس هندویی را معرفی کنم… و به تصحیح تفاسیری از وداها بپردازم که مفهومی مجازی دارند… تا مردم هند از رفاه اجتماعی عمومی محروم نمانند، به فساد اخلاقی دچار نگردند و ناچار به ترک روابط خویش با دوستانشان نشوند.»
همچنین، رُی تلاش کرد تا تحصیلات علمی غربی و نظام آموزشی مغرب زمین را در هند پیاده کند.
نظریات دیگر این جنبش نیز مطابق با اقتصاد جدید و نظام اجتماعی غرب بود و با تحصیلات غربی مدرن سازگاری داشت.
کشاورزان به برهموسماج نپیوستند
از آنجا که حرکت برهموسماج، حرکتی اصلاح طلبانه خاص طبقات مشخّصی بوده است، مخاطبان مخصوص خود را نیز داشته است.
اکثر پیروان این فرقه را برهمن‌هایی که ارتدوکس شدید نبودند و در طبقات پایین‌تری قرار داشتند تشکیل می‌دادند؛ چرا که رُی از اعتقاد به خدایی یگانه صحبت می‌کرد که بیشتر برای برهمن‌ها و خواصّ قابل فهم بود.
از سوی دیگر، تحصیل کردگان و طبقه متوسط نوظهور شهری که شامل تاجران، بازرگانان و زمینداران می‌شد، نیز به این حرکت پیوستند تا بتوانند اصلاحاتی را در جامعه خود ایجاد کنند.
امّا طبقه بزرگ کشاورزان، به جهت آنکه مشغول همان عبادت شعاری و پرستش بت‌ها و شمایل بود، جذب این حرکت نشد.
اگرچه تأثیری که این جنبش به طور غیر مستقیم بر کلّ جامعۀ هند گذاشت غیر قابل انکار است.
راجا رام موهان رُی فرقه بر هموسماج یا «جامعه الهی» (Divine Society) را بنیان نهاد، حرکتی که اساس آن انجام اصلاحات اجتماعی و دینی از دیدگاهی هندویی برای رسیدن به جامعه‌ای مطلوب بود.
قطعاً اندیشه‌های وی در تحریک هیجانات مردم نسبت به لغو و ممنوعیّت رسم ستی در سال ۱۸۲۹ بسیار مؤثّر بوده است.
پس از فوت وی، عدّه ای از پیروانش از پوشیدن لباس‌های مقدّس مربوط به کاست خودداری کردند تا نشان دهند که میان طبقات بالا و پایین هیچگونه تفاوتی نیست؛ امّا بر عکس برخی از محافظه کاران، همچنان به سلسله مراتب کاست‌ها اعتقاد داشتند.
تاگور و پیوستن‌اش به جنبش برهمو سماج
پس از به وجود آمدن جنبش برهمو سماج توسط «راجا رام موهان ری» نهضتی بزرگ در هند شکل گرفت که خواستار اصلاحات در آیین باستانی هندوئیسم بودند.
این جنبش در بنگال غربی بسیار فراگیر شد و شاعر معروف هند تاگور در سال ۱۸۴۲ به این جنبش پیوست.
پیوستن وی در جهت مخالفت با گسترش مسیحیت و همچنین استعمار انگلستان بر هند بود.
پس از تاگور «کیشان چندرا سن» نیز در سال ۱۸۵۸ به این جنبش پیوست.
وی یکی از اندیشمندان بزرگ آیین هندوئیسم بود و خواستار اصلاحات کامل و به روز نمودن آیین هندوئیسم در جهان بود و همچنین با مسیحیت و اشاعه آن در یک کشوری که خود دارای تمدنی بزرگ و با شکوه است به شدت مخالفت می ورزید.
اما پس از اختلاف با تاگور در برخی از مسائل در سال ۱۸۶۵ جنبشی جدید را به نام برهمو سماج آف ایندیا را تشکیل داد.
انشقاق در جنبش برهموسماج
پس از جدا شدن «کیشان چندرا سن» از جنبش برهمو سماج در سال ۱۸۶۶، جنبشی جدید زیر مجموعه برهمو سماج به نام برهماسماج آف ایندیا را تشکیل داد و طرفداران تاگور نیز جنبشی به نام آدا براهما سماج را پایه گذاری کردند.
«کیشان چندرا سن» مبارزات خود را با کلیسا و سلطه بریتانیا در هند آغاز و در یک سخنرانی به صراحت اعلام کرد که دکترین کلیسا که با عنوان «عشق به حاکمیت» تهیه شده است چیزی جزء تسلط بر هند برای همیشه و تصرف زمین‌های شبه قاره نیست.
وی از اصلاحات و بروز کردن آیین هندوئیسم حمایت می کرد و آنرا لازم و ضروری می دانست و در بسیاری از سخنرانی‌های تبلیغاتی خود با ازدواج دختران خردسال و نوجوان مخالفت می‌کرد.
اما در سال ۱۸۷۸ پس از آنکه دختر خودش با سن کم ازدواج کرد، بسیاری از طرفدارنش شعارهای وی را تنها جنبه تبلیغاتی دانسته و او را رها کردند.
پایان